Το παρακάτω κείμενο είναι βασισμένο στην εισήγηση της Τζο Μιχάλογλου στα πλαίσια της συζήτησης «Δεν είναι παρεξήγηση. Είναι σεξισμός και βία: Σεξισμός, παρενόχληση και έμφυλη βία στη σχολή, στη δουλειά και στο γήπεδο. Πώς την αντιμετωπίζουμε;» που πραγματοποιήθηκε στο 33ο κάμπινγκ Antinazizone–YRE. Η εισήγηση της Ida S. από την Ιταλία για στο ίδιο θέμα θα δημοσιευτεί τις επόμενες μέρες μαζί με τις εισηγήσεις από τις υπόλοιπες κουβέντες που πραγματοποιήθηκαν. Μείνετε συντονισμένοι/ες!
Οι γυναίκες, το φεμινιστικό κίνημα και η Αριστερά έχουν δώσει πολύ μεγάλους και σημαντικούς αγώνες, ειδικά τα τελευταία 150 χρόνια, και έχουμε κερδίσει πάρα πολλά μέσα απ’ αυτούς. Το δικαίωμα στην ψήφο, την συνταγματική κατοχύρωση της ισότητας των δύο φύλων, την ίση αμοιβή, την πρόσβαση στα πανεπιστήμια, το δικαίωμα στην άμβλωση, το δικαίωμα να έχουμε τραπεζικό λογαριασμό και δικαίωμα πάνω στα παιδιά μας (ότι τα παιδιά δεν ανήκουν μόνο στον πατέρα) δεν ήταν πάντα αυτονόητα και στη σημερινή εποχή ζούμε αρκετά καλύτερα από τις προηγούμενες γενιές γυναικών. Αυτά βέβαια, δεν σημαίνουν ότι τα πράγματα είναι τέλεια και ότι δεν έχουμε ακόμα μακρύ δρόμο μπροστά μας για την πραγματική ισότητα και ελευθερία. Μία από αυτές τις βάσεις που έχουμε να καλύψουμε (και βασικότατη) είναι αυτή της έμφυλης βίας και της παρενόχλησης, και γι’ αυτό θα ήθελα να παρουσιάσω κυρίως κάποια δεδομένα, καθώς και να δώσω κάποια εγχώρια παραδείγματα και να συζητήσουμε την έκταση του φαινομένου στη σημερινή εποχή στην Ελλάδα.
Στους χώρους εργασίας
Αρχικά, όταν μιλάμε για σεξουαλική παρενόχληση, την καταλαβαίνουμε ως μία μορφή έμφυλης βίας η οποία μπορεί να πάρει διάφορες μορφές, από χυδαία σχόλια, αποστολή ανάρμοστων προσωπικών μηνυμάτων και φωτογραφιών, cat-calling, stalking, μέχρι και χουφτώματα, ανεπιθύμητα αγγίγματα και επίμονες ματιές ή χειρονομίες. Και οι θύτες της σεξουαλικής παρενόχλησης, δεν είναι μόνο οι περίεργοι, κοινωνικά απομονωμένοι, ψυχικά ασταθείς άντρες, είναι πολλές φορές άντρες καθημερινοί (ή και γυναίκες), οι οποίοι εκούσια ή ακούσια προσπαθούν να επιβληθούν στο θύμα. Πολλοί άντρες δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτή η συμπεριφορά είναι παραβιαστική, αλλά έχουν μάθει ότι έτσι λειτουργούν οι άντρες, ότι αυτή είναι μια φυσιολογική αντρική συμπεριφορά, «ο άντρας είναι κυνηγός» κοκ.
Αν πάρουμε, για παράδειγμα, στον χώρο εργασίας, 1 στις 2 γυναίκες έχουν δεχτεί σεξουαλική παρενόχληση στη δουλειά τους. Ιδιαίτερα δύσκολα είναι τα πράγματα στον τομέα της εστίασης, του τουρισμού και της φιλοξενίας όπου σύμφωνα με έκθεση της actionaid το 2020, το συνταρακτικό 85% των γυναικών έχουν δεχθεί κάποιου είδους σεξουαλικής παρενόχλησης. Για πολλές από αυτές τις γυναίκες, η σεξουαλική παρενόχληση είναι η σκληρή καθημερινότητα και όχι μεμονωμένο συμβάν, είτε προέρχεται από αφεντικά, είτε από πελάτες, είτε από συναδέλφους. Στον συγκεκριμένο τομέα εργασίας, 1 στις 3 γυναίκες παρενοχλείται σεξουαλικά καθημερινά, 3 στις 4 έχουν δεχθεί ανεπιθύμητη σωματική επαφή, 2 στις 5 έχουν δεχθεί πίεση για ερωτικά ραντεβού, stalking και προσβλητικά μηνύματα, ενώ 22% έχουν πέσει θύματα επίθεσης ή βιασμού και 27% θύματα σεξουαλικού εκφοβισμού.
Ο τομέας της εστίασης, του τουρισμού και της φιλοξενίας είναι σημαντικό σημείο αναφοράς, καθώς ένας από τους πιο μεγάλους κλάδους απασχόλησης στη χώρα μας, και συχνά οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία των εργαζομένων σ’ αυτόν.
Στα πανεπιστήμια
Ο χώρος εργασίας, προφανώς, δεν είναι το μοναδικό μέρος στο οποίο μπορεί μία γυναίκα να παρενοχληθεί σεξουαλικά. Στον γυρισμό για το σπίτι, στα μέσα μεταφοράς, στις σχολές μας, φαίνεται ότι πουθενά δεν μπορούμε να υπάρξουμε πραγματικά ήρεμες και ελεύθερες.
Ένας χώρος που πολλοί δεν θα πίστευαν ότι υπάρχει σεξουαλική παρενόχληση είναι και τα ελληνικά πανεπιστήμια. Μόνο τα τελευταία 6 χρόνια, έχουν υπάρξει εκατοντάδες καταγγελίες για σεξουαλικές παρενοχλήσεις στους χώρους των ελληνικών πανεπιστημίων. Εντελώς ενδεικτικά, στο ΑΠΘ, καθηγητές της Γεωλογίας και της Φιλοσοφικής έχουν δεχθεί καταγγελίες για ανάρμοστα αγγίγματα, και προσπάθειες αποπλάνησης φοιτητριών. Οι καταγγελίες μπορεί να είναι πρόσφατες, όμως κάποια από τα περιστατικά έγιναν μέχρι και 30 χρόνια πριν και τα θύματα δεν είχαν βρει το θάρρος να καταγγείλουν νωρίτερα. Στο ΕΚΠΑ, καθηγητής Νομικής έκοψε φοιτητή από το μάθημά του γιατί δεν δέχτηκε να κάνει σεξ μαζί του, ενώ έπειτα αποκαλύφθηκε ότι ο εν λόγω καθηγητής πλησίαζε φοιτητές και φοιτήτριες και τους έστελνε χυδαία προσωπικά μηνύματα. Φαίνεται, λοιπόν, πώς κάποιοι καθηγητές εκμεταλλεύονται την ευάλωτη θέση των φοιτητριών και των φοιτητών τους για δικό τους σεξουαλικό όφελος. Δεν έχουν δημοσιευτεί πολλές λεπτομέρειες για τα εν λόγω περιστατικά, όμως θα σταθώ σε ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό σχόλιο που είδα από μία φοιτήτρια που έκανε καταγγελία, το οποίο είναι ότι ξέρει κι άλλες κοπέλες που έχουν δεχτεί αντίστοιχη σεξουαλική παρενόχληση από τον ίδιο καθηγητή, όμως δεν μπορούν να καταγγείλουν γιατί φοβούνται ότι δεν θα μπορούν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Αυτή είναι η πραγματικότητα για τις φοιτήτριες στη χώρα μας, κίνδυνος να σε παρενοχλήσουν ανά πάσα στιγμή, ενώ ταυτόχρονα να σε εκβιάζουν κρατώντας το πτυχίο πάνω από το κεφάλι σου.
Οι πρυτάνεις των ιδρυμάτων και η τότε υπουργός παιδείας Ν. Κεραμέως έχουν καταδικάσει δημόσια αυτά τα περιστατικά και έχουν δηλώσει επανειλημμένως ότι τέτοιες συμπεριφορές δεν μπορούν να γίνονται ανεκτές στα ελληνικά πανεπιστήμια και ότι θα ακολουθηθούν μέτρα για την άμβλυνση του φαινομένου. Αν έχουν ακολουθηθεί τέτοια μέτρα, πρέπει να έγιναν με πολύ «διακριτικές» διαδικασίες, γιατί όσο ψάξιμο και αν έκανα δεν έχω βρει κάποια συγκεκριμένη ανακοίνωση ή απόφαση.
Στον αθλητισμό
Ακόμα ένας χώρος στον οποίο παρατηρούμε τεράστια έξαρση της σεξουαλικής παρενόχλησης είναι αυτός του αθλητισμού. Το παράδειγμα της Σοφίας Μπεκατώρου, ολυμπιονίκη στην ιστιοπλοΐα, η οποία έπεσε θύμα βιασμού στα 22 της από μεγαλοστέλεχος του ομίλου της, ήταν η σπίθα που άναψε την φωτιά του ελληνικού me too κινήματος, και προέτρεψε κι άλλες γυναίκες και αθλήτριες να μοιραστούν τις δικές τους εμπειρίες με την σεξουαλική παρενόχληση από αθλίατρους, προπονητές και προσωπικό των ομάδων τους (Νίκη Μπακογιάννη, Ραμπέα Ιατρίδου κα).
Μια συγκλονιστική καταγγελία, προέρχεται από 22 πρώην και νυν αθλήτριες και αθλητές της ενόργανης και ρυθμικής γυμναστικής το 2021, όπου εκτός από βίαιες και κακοποιητικές τακτικές προπόνησης, καταγγέλλουν και περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης, με την μορφή ανάρμοστων αγγιγμάτων εντός και εκτός προπόνησης, προσβλητικών σχολίων και δημόσιου εξευτελισμού (όπως το να αναγκάζονται να μένουν με τα εσώρουχα την ώρα της προπόνησης ως «τιμωρία»). Αυτές οι καταγγελίες έχουν ιστορία από το 1985 μέχρι και σήμερα, ενώ οι αθλήτριες ήταν ως επί των πλείστων ανήλικες και πολλές φορές ακόμα και μικρά παιδιά (5-10 ετών). Επιπλέον, το 2024, ακόμα μία αθλήτρια της ενόργανης κατήγγειλε τον προπονητή της για απόπειρα βιασμού, ενώ ο δράστης είχε ήδη κατηγορηθεί από 4 άλλες αθλήτριες για σεξουαλική παρενόχληση, όμως τα αδικήματα είχαν παραγραφεί έως τότε. Στις 6 Ιούλη ’26, προπονητής στίβου στην Κεφαλονιά μπήκε στην φυλακή για σεξουαλική παρενόχληση, μετά από καταγγελίες ανηλίκων αθλητριών του.
Οι δράστες αυτών των πρενοχλήσεων και των βίαιων επιθέσεων, στις περισσότερες από τις περιπτώσεις συνεχίζουν (ή συνέχισαν για αρκετά χρόνια ακόμα) ανενόχλητοι να εργάζονται στον τομέα του αθλητισμού. Το κράτος και οι αθλητικές ομοσπονδίες σπάνια ανέλαβαν ευθύνες για να απομακρύνουν αυτά τα άτομα από τις θέσεις τους και να τους αποτρέψουν από το να επαναλάβουν την παραβιαστική και κακοποιητική συμπεριφορά τους.
«Να μην δημιουργούμε προβλήματα»…
Η σεξουαλική παρενόχληση δεν είναι παρεξήγηση, δεν είναι αστείο, αλλά είναι παραβίαση της προσωπικής σωματικής αυτοδιάθεσης. Έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχολογική (και κατά συνέπεια στη σωματική) υγεία των θυμάτων, μπορεί να προκαλέσει φοβίες, αισθήματα κατωτερότητας, άγχος, κατάθλιψη και αβεβαιότητα για την σωματική τους ακεραιότητα.
Παρ’ όλα αυτά, οι γυναίκες θύματα της σεξουαλικής παρενόχλησης ζουν με τις προσδοκίες της κοινωνίας να λειτουργούν όπως λειτουργούσαν πάντα, να είναι υπομονετικές, και απλώς να το «ξεπεράσουν» γιατί, «σίγα και τι έγινε». Επίσης, τα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης ακολουθούνται από όλα τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις που πάντα προάγει η πατριαρχία για τα θύματα: γιατί δεν είπαν «όχι» αν τους ενόχλησε τόσο πολύ (αγνοώντας το γεγονός ότι πολλοί θύτες απλά δεν καταλαβαίνουν από «όχι»), γιατί φορούσαν «προκλητικά» ρούχα αν δεν αποσκοπούσαν σε κάτι σεξουαλικό, γιατί δεν έχουν χιούμορ και δεν μπορούν να το πάρουν στην πλάκα, γιατί δεν σκέφτονται και λίγο τον «καημένο» τον θύτη που λογικά ένιωθε μοναξιά και απλά τις προσέγγισε «λίγο άχαρα», μήπως έχουν κάτι προσωπικό με τον θύτη και προσπαθούν να του καταστρέψουν την κοινωνική εικόνα με ψευδείς κατηγορίες, μήπως το κάνουν για να βγάλουν λεφτά και να πάρουν προσοχή απ’ αυτό, και πολλά άλλα.
Αυτά και άλλα πολλά ακούγονται κάθε φορά που κάποια βρίσκει το θάρρος να καταγγείλει το άτομο που την παρενόχλησε ή της επιτέθηκε. Η πατριαρχία, σαν κοινωνική δομή, δεν αντιμετωπίζει σε γενικές γραμμές τις γυναίκες ως επαγγελματίες ή ως αθλήτριες οι οποίες έχουν δουλέψει σκληρά για να κάνουν αυτό που κάνουν, πόσο μάλλον ως ολοκληρωμένα άτομα της κοινωνίας τα οποία έχουν το βασικό δικαίωμα να μην παρενοχλούνται! Αντιθέτως, ο ρόλος της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνία είναι πολύ απλά αυτός της μάνας και φροντίστηριας του σπιτιού, και όταν δεν καλύπτει αυτόν τον ρόλο μια γυναίκα, πρέπει να είναι απλά ένα ήρεμο, υπάκουο διακοσμητικό ή/και σεξουαλικό αντικείμενο. Το να βγει μια γυναίκα και να πει δημόσια ότι δέχτηκε σεξουαλική παρενόχληση ή κακοποίηση, πάει κόντρα ακριβώς σ’ αυτήν την κοινωνική προσδοκία της «καλής γυναίκας που δεν δημιουργεί προβλήματα». Έτσι, μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας έχει το ένστικτο να τις θεωρεί κακοπροαίρετες και αδύναμες, ανίκανες να εκφράσουν τα πραγματικά τους συναισθήματα, οι οποίες διψάνε για προσοχή, σε βάρος πάντα των ανδρών, τους οποίους προσπαθούν να υπονομεύσουν. Ταυτόχρονα, οι άντρες αντιμετωπίζονται αντίστοιχα, ως αέναα θύματα των σεξουαλικών ορμών τους, τις οποίες δεν μπορούν να ελέγξουν (και γιατί να προσπαθήσουν άλλωστε – έτσι δεν πρέπει να είναι ένας «σωστός» άντρας;), άρα η σεξουαλική παρενόχληση είναι το φυσικό επακόλουθο, πάντα θα γίνεται, δεν είναι τόσο κακό, κλπ.
Τέτοιου είδους αντιλήψεις μπορεί να ακούγονται αναχρονιστικές ή ακραίες, όμως η αλήθεια είναι ότι βρίσκονται ακόμα παντού γύρω μας. Από τον εργοδότη στην καφετέρια που θα προσλάβει μόνο εμφανίσιμες, νεαρές κοπέλες στις οποίες θα δίνει και οδηγίες μάλιστα να φορούν κοντά ρούχα για να «χαρεί το μάτι του πελάτη», τους ίδιους τους πελάτες που αντιμετωπίζουν το προσωπικό ως δούλους και θεωρούν επόμενο ότι έχουν το δικαίωμα να απλώσουν χέρι σε κάποιο μπούτι ή κάτω από καμιά φούστα, μέχρι τους καθηγητές, τους προπονητές και τα αφεντικά που αντιμετωπίζουν το «στάτους» τους σε βάρος των εργαζομένων, των φοιτητριών ή των αθλητριών τους ως ευκαιρία για σεξουαλικές επιδιώξεις. Και αυτές είναι οι αντιλήψεις που κάνουν εξαιρετικά δύσκολο να βρουν τα θύματα το θάρρος να καταγγείλουν τα περιστατικά, αλλά και αποπροσανατολίζουν τη κουβέντα από τους θύτες και το πώς μπορεί να εξαλειφθεί το φαινόμενο, και πάει στο θύμα και το τι έκανε αυτή λάθος ή το τι πρέπει να κάνει για να προστατευθεί.
Ποια η απάντηση;
Και τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα όταν μιλάμε για την έμφυλη βία. Στην Ελλάδα, 1 στις 3 γυναίκες κακοποιείται σωματικά ή/και σεξουαλικά τουλάχιστον μια φορά στη ζωή της. Για πολλές γυναίκες, μιλάμε για συστηματική κακοποίηση, ενώ τα περιστατικά που καταγγέλλονται είναι μόλις ένα μικρό μέρος αυτών. 23,5% των γυναικών έως 29 ετών (δηλαδή από μικρές ηλικίες) έχουν υποστεί σεξουαλική βία και 35% stalking (παρακολούθηση / καταδίωξη). Οι βιασμοί εκτιμάται ότι ξεπερνούν τους 4.500 κάθε χρόνο (στην πλειοψηφία τους από άτομο του κοντινού περιβάλλοντος της γυναίκας). Μόνο όμως το 6% από αυτούς καταγγέλλονται, ενώ ακόμα λιγότεροι είναι οι δράστες που τελικά καταδικάζονται.
Τελικά, ποιά θα πρέπει να είναι η απάντηση απέναντι στη σεξουαλική παρενόχληση; Το κράτος ίσως μπορεί να μας δώσει μία απάντηση, πιστέψτε το ή όχι! (μάλλον όχι…) Πρόσφατα (αν δεν κάνω λάθος), η ΕΛΑΣ έβγαλε σε μία ανακοίνωση «Ενδεικτικές Συμβουλές για την Προστασία των Γυναικών». Δεν θα τις αναφέρω όλες μία-μία, είναι κυρίως γενικολογίες του τύπου «φροντίστε να έχετε πάντα φωτισμένη την είσοδο του σπιτιού σας, ώστε να μην μπορεί κάποιος να κρυφτεί στις σκιές», «[όταν περπατάτε στον δρόμο] να δείχνετε αυτοπεποίθηση και δραστήρια» και το αγαπημένο μου, «όταν περπατάτε έξω το βράδυ μόνες σας να προσέχετε». Ακόμα, τα νέα βιβλία Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής για τη γ’ γυμνασίου του 2026 περιλαμβάνουν αντίστοιχες «συμβουλές» για το πως μπορούν οι νέες κοπέλες να προστατευτούν (πχ να μην προσεγγίζουν «προβληματικούς» άντρες, να έχουν πάντα κατά νου ότι οι άντρες είναι πιο σωματώδεις από τις ίδιες κα). Όταν οι περισσότερες γυναίκες είμαστε συνηθισμένες να περπατάμε με τα κλειδιά στο χέρι σαν σιδερογροθιά και να σχεδιάζουμε τον δρόμο που θα πάρουμε σαν μυστικοί πράκτορες, τέτοιου είδους «συμβουλές» μοιάζουν από αυτονόητες μέχρι αστείες και προσβλητικές. Το αξιοσημείωτο όμως της υπόθεσης είναι ότι δεν υπάρχουν αντίστοιχες συμβουλές για τους άντρες, όχι μόνο για τη δική τους προστασία πιθανώς, αλλά και για το πως μπορούν οι ίδιοι τους να αμβλύνουν τα φαινόμενα σεξουαλικής (και μη) βίας και παρενόχλησης, από τη στιγμή που αποτελούν την συντριπτική πλειοψηφία των δραστών. Όπως και στην περίπτωση της ΕΛΑΣ, δεν βρήκα καμία ανακοίνωση με τα μέτρα που έχουν πάρει ή θα πάρουν οι ίδιοι για την προστασία των γυναικών, όμως τον βαθμό στον οποίο λειτουργούν ως προστάτες των δραστών τον έχουμε δει και προηγουμένως (το περιπολικό δεν είναι ταξί κλπ…)
Η πολιτεία, η αστυνομία και το κράτος μας έχουν δείξει πολλές φορές το τι πιστεύουν για την σεξουαλική παρενόχληση και το πόσο σημαντικό, ή μάλλον ασήμαντο, πρόβλημα το θεωρούν. Αν ανέφερα κάθε βιαστή ή δράστη σεξουαλικής παρενόχλησης που κράτησε κανονικά τη δουλειά του, δεν αντιμετώπισε ποτέ καμία συνέπεια ή, αν η υπόθεση κατέληξε στο δικαστήριο, έφυγε με μία συμβολική ποινή-χάδι, το κάμπινγκ θα τελείωνε κι εγώ ακόμα θα μιλούσα.
Η δική μας απάντηση, δεν μπορεί να βασίζεται σε αυταπάτες για το κράτος ή το σύστημα. Μόνο με συλλογικό αγώνα θα μπορέσουμε όντως να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα. Αρχικά, πρέπει να μιλάμε ανοιχτά για τα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης, να τονίζουμε την σοβαρότητά τους και να βρισκόμαστε ενεργά δίπλα στα θύματα. Όταν πρόκειται για σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία οργανώνουμε κινητοποιήσεις έξω από αυτούς τους εργασιακούς χώρους, το ίδιο σε κάθε χώρο όπου δραστηριοποιούμαστε. Ακόμα και σε επίπεδο γειτονιάς μπορούμε να κάνουμε εκστρατείες ενάντια στην σεξουαλική παρενόχληση με αφισάκια, φλάιερ που να καταγγέλλουν περιστατικά και να εξηγούν γιατί είναι σοβαρό πρόβλημα, και πορείες. Το φεμινιστικό κίνημα και η Αριστερά πρέπει επίσης να στηρίζει τα θύματα μέσα από έρευνες και αποφάσεις στα σωματεία όπως επίσης να παρέχεται στήριξη για να κινηθούν τα θύματα νομικά.
Η αλήθεια όμως είναι, ότι η πιο σημαντική δράση είναι η οργάνωση για την ολική αποδόμηση της πατριαρχίας και του συστήματος που την στηρίζει και την αναγεννά. Γιατί όσο ζούμε σ’ ένα σύστημα που βασίζεται στην πατριαρχία θα ζούμε πάντα με τις συνέπειες της, σαν άνθρωποι με λιγότερα δικαιώματα και μικρότερη αξία.
