Αυτό που συμβαίνει τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια στην Ελλάδα είναι πρωτοφανές, όχι μόνο για τα εγχώρια, αλλά και για τα παγκόσμια δεδομένα: βιώνουμε στην πράξη την πλήρη διάλυση των εργασιακών σχέσεων, με εξαιρετικά σημαντικές επιπτώσεις στα εισοδήματα, την ασφάλεια και τις ζωές των εργαζομένων.
Ήδη δεκαετίες πριν την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008- και στην Ελλάδα και ευρύτερα στην Ευρώπη- είχε αρχίσει να αποδιαρθρώνεται το πλαίσιο που υπήρχε και προστάτευσε σε μεγάλο βαθμό την εργασία, με κύρια δικαιολογία την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Στην Ελλάδα από το 1990, και για περίπου 20 χρόνια, τα εργασιακά δικαιώματα δέχτηκαν σημαντικές επιθέσεις. Είχαμε σταθερά μία πορεία προς το ευέλικτο εργασιακό πρότυπο με σταδιακές, συχνές απορρυθμίσεις, που άφηναν μάλιστα μεγάλο περιθώριο για περαιτέρω παρεμβάσεις.
Όμως, η μεγάλη «ευκαιρία» για το χτύπημα των εργατικών δικαιωμάτων, δόθηκε στα χρόνια των μνημονίων. Τότε είχαμε έναν καταιγισμό, που κυριολεκτικά άλλαξε το εργασιακό τοπίο στη χώρα – κάτι που ήταν και στόχος των μνημονίων άλλωστε. Η κρίση χρέους χρησιμοποιήθηκε ως αφορμή προκειμένου από την ευελιξία και την απορρύθμιση, να περάσουμε σε κατεδάφιση ολόκληρων εργασιακών κατακτήσεων. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Ελλάδα υπήρξε διεθνώς ένα «πειραματόζωο» για τις αντεργατικές πολιτικές.
Από την αρχή των μνημονίων μέχρι σήμερα υπήρξαν δεκάδες διαφορετικοί νόμοι που αφορούν τα εργασιακά, κάποιοι εκ των οποίων εξαιρετικά επιθετικοί. Οι νόμοι που ψηφίστηκαν από την κυβέρνηση της Ν.Δ. την τελευταία 5ετία, βάθυναν περαιτέρω την επίθεση.
Οι νόμοι της περιόδου των μνημονίων
Κατά την περίοδο του πρώτου Μνημονίου, πέρασαν συνολικά τρεις νόμοι μέσα στο 2010 και το 2011 (Ν. 3833/2010, Ν. 3845/2010, Ν. 4024/2011). Πρόκειται για τους πρώτους νόμους που επικυρώνουν τον Μηχανισμό Στήριξης (ΔΝΤ/ΕΕ), με τις πρώτες πρωτοφανείς περικοπές στο Δημόσιο και στις συντάξεις, με τα παρακάτω βασικά μέτρα:
- Γίνονται απανωτές μειώσεις σε επιδόματα και αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων – στην πορεία καταργούνται τα περισσότερα επιδόματα στο Δημόσιο
- Παγώνουν οι προσλήψεις στο δημόσιο – για κάθε 5 αποχωρήσεις γίνεται 1 πρόσληψη
- Ο 13ος και 14ος μισθός στο δημόσιο, και η 13η και 14η σύνταξη μετατρέπονται σε σταθερά ποσά κάθε χρόνο
- Αυξάνεται το όριο των ομαδικών απολύσεων
- Μειώνεται η αποζημίωση των υπερωριών
- Στον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα το μισθολόγιο γίνεται πλέον υποχρεωτικό και ενιαίο, καταργώντας τη δυνατότητα των κοινωφελών επιχειρήσεων να υπογράφουν ευνοϊκότερες συλλογικές συμβάσεις με τους εργαζόμενους.
Κατά την περίοδο του δεύτερου Μνημονίου είχαμε τέσσερις νόμους από το 2012 έως το 2014 (Ν. 4046/2012, Ν. 4093/2012,Ν. 4172/2013, Ν. 4254/2014). Ειδικά οι 2 νόμοι του 2012 ήταν από τους πιο κομβικούς και επιθετικούς νόμους των μνημονίων και συνολικά των τελευταίων δεκαετιών, με βασικά μέτρα:
- Επιβάλλεται άμεση μείωση 22% στον κατώτατο μισθό
- Θεσπίζεται ειδικός, ακόμη πιο χαμηλός μισθός για νέους κάτω των 25 ετών (υποκατώτατος μισθός)
- Καταργείται οριστικά ο 13ος και 14ος μισθός στο δημόσιο
- Καταργείται οριστικά η 13η και 14η σύνταξη
- Αυξάνεται το γενικό όριο συνταξιοδότησης από τα 65 στα 67 έτη
- Αυξάνεται το όριο μειωμένης συνταξιοδότησης από τα 60 στα 62 έτη (με 40 έτη προϋπηρεσίας)
- Η αρμοδιότητα καθορισμού του κατώτατου μισθού περνάει στο κράτος, σταματά δηλ. να καθορίζεται από την Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση
- Περιορίζεται η διάρκεια των συλλογικών συμβάσεων εργασίας
- Διευκολύνονται οι επιχειρησιακές συμβάσεις
- Καταργείται η αυτόματη παράταση των συλλογικών συμβάσεων εργασίας πέραν των 3 μηνών (η λεγόμενη αρχή της «μετενέργειας»)
- Αναστέλλονται οι 3ετίες, δηλ. η καταβολή προσαυξήσεων στους μισθούς λόγω προϋπηρεσίας
- Επιβάλλονται απανωτές μειώσεις σε κύριες και επικουρικές συντάξεις
- Μειώνονται δραστικά τα εφάπαξ των δημοσίων υπαλλήλων
- Ανοίγουν τα «κλειστά» επαγγέλματα, κάτι που μεταξύ άλλων οδηγεί στην κατάργηση των ελάχιστων υποχρεωτικών αμοιβών στα ελεύθερα επαγγέλματα (μηχανικοί, δικηγόροι, κ.λπ.)
- Μειώνονται δραστικά οι χρόνοι προειδοποίησης απόλυσης και το ύψος της αποζημίωσης
- Η ελάχιστη ημερήσια ανάπαυση (οι ώρες που δεν δουλεύουμε) μειώνονται από 12 σε 11 συνεχόμενες ώρες
- Εισάγεται το μέτρο της διαθεσιμότητας για χιλιάδες δημόσιους υπαλλήλους
- Επιβάλλονται νέες περικοπές αμοιβών σε συγκεκριμένους τομείς του δημοσίου
Κατά την περίοδο του τρίτου Μνημονίου ψηφίστηκαν πέντε νόμοι από το 2015 έως το 2019 (Ν. 4336/2015, Ν. 4387/2016, Ν. 4472/2017, Ν. 4512/2018, Ν. 4635/2019). Τίθενται κι άλλοι υψηλοί δημοσιονομικοί στόχοι, με μακροχρόνιες δεσμεύσεις λιτότητας, και μπαίνει η βάση για αντεργατικά μέτρα που ολοκληρώθηκαν με επόμενους νόμους. Βασικά μέτρα:
- Μειώνονται κι άλλο οι βασικές συντάξεις, με διάφορα κόλπα αλλαγής στον υπολογισμό παλιών και νέων συντάξεων – οι συνταξιούχοι έχουν παράλογες αναδρομικές παρακρατήσεις που ποτέ δεν τους επεστράφησαν
- Μειώνονται κι άλλο οι επικουρικές συντάξεις και οι συντάξεις χηρείας
- Αυξάνονται οι ασφαλιστικές εισφορές στους ελεύθερους επαγγελματίες
- Αλλάζει η προϋπόθεση για κήρυξη απεργίας στα πρωτοβάθμια σωματεία, απαιτούνται πλέον 50%+1 ψήφοι από τα οικονομικά τακτοποιημένα μέλη του σωματείου για την κήρυξη απεργίας
- Περιορίζεται η αρχή της εύνοιας- θεμελιώδης αρχή στο εργατικό δίκαιο- που ορίζει ότι σε περίπτωση που υπάρχουν δύο ή παραπάνω συμβάσεις, εφαρμόζεται η πιο ευνοϊκή για τον εργαζόμενο, κάτι που διασφάλιζε καλύτερους όρους αμοιβής ή/και εργασίας
- Περιορίζεται η αρχή μονομερούς προσφυγής στη διαιτησία- άλλη μια σημαντική αρχή του εργατικού δικαίου, που διευκόλυνε την επίλυση συλλογικών διαφορών υπέρ των εργαζομένων
- Προβλέπονται ειδικά, πιο ευέλικτα καθεστώτα εργασίας σε βιομηχανικές περιοχές, υποτίθεται για τη διευκόλυνση των επενδύσεων
Η «μετά-μνημονιακή» περίοδος
Όπως γνωρίζουμε βέβαια, η κατεδάφιση των εργασιακών κατακτήσεων δεν περιορίστηκε στα χρόνια των μνημονίων. Και η λεγόμενη «μετά-μνημονιακή» περίοδος που ζούμε μέχρι σήμερα (αν μπορεί να πει κανείς ότι έχουμε βγει από τα μνημόνια) είναι μία περίοδος συνεχών επιθέσεων. Οι νόμοι που ψηφίστηκαν από την κυβέρνηση της Ν.Δ. την τελευταία 5ετία, επιχειρούν να διαλύσουν ό,τι είχε απομείνει όρθιο.
Ο νόμος 4808/2021 («Νόμος Χατζηδάκη») / «Για την Προστασία της Εργασίας» προέβλεπε ανάμεσα σε άλλα:
• Επιτρέπεται η 3ωρη υπερωριακή απασχόληση ημερησίως, με λίγα λόγια καταργείται το 8ωρο. Οι ώρες αυτές μπορούν να μην πληρώνονται ως υπερωρίες, αλλά να ανταλλάσσονται με ρεπό, άδεια ή μειωμένο ωράριο εντός εξαμήνου.
• Αυξάνεται η επιτρεπόμενη υπερωριακή απασχόληση σε 150 ώρες ετησίως (από 96) για τις βιομηχανίες, και σε 120 για τους υπόλοιπους εργασιακούς χώρους. Ακόμα και αυτό το όριο δίνεται η δυνατότητα να ξεπεραστεί με απόφαση του Γενικού Γραμματέα του Υπουργείου Εργασίας.
• Καταργείται η Κυριακάτικη αργία για δεκάδες κλάδους.
• Οι εργοδότες μπορούν να απολύουν εργαζόμενους χωρίς να αιτιολογούν το λόγο της απόλυσης.
• Προβλέπονται μια σειρά ευνοϊκές διατάξεις για τους εργοδότες σε περίπτωση που κάποιος εργαζόμενος προσβάλει δικαστικά την απόλυσή του.
• Το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας (ΣΕΠΕ) μετατρέπεται σε ανεξάρτητη αρχή και παύει να υπάγεται διοικητικά στο Υπουργείο Εργασίας. Αυτό υποβάθμισε ακόμα περισσότερο το ΣΕΠΕ, αφούδεν διασφαλιζόταν ότι θα υπάρχουν επιθεωρητές εργασίας σε όλη τη χώρα. Συνολικά από την περίοδο των μνημονίων μέχρι σήμερα η Επιθεώρηση Εργασίας αποδυναμώθηκε δραματικά και δεν μπορεί να εξετάσει ούτε τα μισά εργατικά ατυχήματα. Όλοι έχουμε δει με τον τραγικότερο τρόπο τις επιπτώσεις αυτών των αλλαγών.
Ως προς τον συνδικαλισμό και τις απεργίες:
• Τα σωματεία υποχρεώνονται να εγγραφούν στο Γενικό Μητρώο Συνδικαλιστικών Οργανώσεων Εργαζομένων (ΓΕ.ΜΗ.Σ.Ο.Ε.) και να τηρούν ηλεκτρονικούς φακέλους με τα μέλη τους, στους οποίους έχουν πρόσβαση όλοι όσοι έχουν «έννομο συμφέρον». Με αυτόν τον τρόπο η κυβέρνηση μπορεί να εποπτεύει καλύτερα τα σωματεία, και οι εργοδότες να γνωρίζουν ποιοι εργαζόμενοι είναι εγγεγραμμένοι σε σωματείο, ποιοι είναι μέλη ΔΣ σωματείου, κοκ. Σωματεία που αρνηθούν να το κάνουν, θα χάνουν νομικά το δικαίωμα να υπογράφουν Συλλογικές Συμβάσεις, να καλούν σε απεργία κ.ά.
• Προβλέπεται η ηλεκτρονική συμμετοχή στις συνελεύσεις και η ηλεκτρονική ψηφοφορία, πράγμα που αφενός μειώνει την επαφή και την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των εργαζομένων, και αφετέρου δεν εξασφαλίζει τη μυστικότητα της ψήφου.
• Περιορίζεται κατά πολύ η δυνατότητα πρωτοβάθμιων σωματείων να κηρύξουν απεργία αλληλεγγύης προς εργαζομένους σε άλλες επιχειρήσεις.
• Απαγορεύονται οι απεργιακές φρουρές – η υπεράσπιση της απεργίας ενάντια σε απεργοσπάστες μπορεί να μετατρέψει την απεργία σε παράνομη.
• Μειώνεται ο αριθμός των μελών του ΔΣ ενός σωματείου και των ιδρυτικών μελών ενός σωματείου που προστατεύονται από απόλυση.
• Σε όσες επιχειρήσεις προβλεπόταν να έχουν υποχρεωτικά προσωπικό ασφαλείας σε μέρα απεργίας, πλέον επιβάλλεται η ύπαρξη ενός πρόσθετου προσωπικού που ξεπερνάει το προσωπικό ασφαλείας και ορίζεται ως τουλάχιστον το 1/3 της συνήθως παρεχόμενης υπηρεσίας. Αυτό περιορίζει ευθέως το ίδιο το δικαίωμα της απεργίας.
Ο νόμος 5053/2023 («Νόμος Γεωργιάδη») / «Για την ενίσχυση της εργασίας» περιλάμβανε:
• Νομιμοποιείται το 13ωρο σε 2 εργοδότες, με μία σύμβαση πλήρους και μία μερικής απασχόλησης.
• Καταργείται το 5ήμερο – προβλέπεται 6η ημέρα εργασίας για βιομηχανίες συνεχούς παραγωγής, κάτι που – καθόλου τυχαία- αποτελούσε πάγιο αίτημα του ΣΕΒ. Γενικώς, σε κάθε νέο νόμο προστίθενται μια σειρά από εξαιρέσεις για τους κλάδους που επιτρέπεται να δουλέψουν και την Κυριακή.
• Ψηφίζονται οι συμβάσεις μηδενικού χρόνου. Με αυτές ο εργαζόμενος καλείται να εργαστεί μόνο όταν έχει ανάγκη ο εργοδότης. Δεν υπάρχει εγγυημένος αριθμός ωρών εργασίας, και άρα εγγυημένο εισόδημα και εγγυημένη ασφάλιση. Μοναδική υποχρέωση του εργοδότη είναι να ενημερώσει τον εργαζόμενο 24 ώρες νωρίτερα (αν και σε αυτό προβλέπει εξαιρέσεις ο νόμος).
• Για τη συμμετοχή στις απεργιακές φρουρές προβλέπεται ποινή φυλάκισης τουλάχιστον 6 μηνών και χρηματική ποινή τουλάχιστον 5.000 ευρώ.
• Εισάγεται η χρήση ψηφιακής κάρτας. Όσοι εργοδότες τη χρησιμοποιούν απαλλάσσονται από την υποχρέωση να προδηλώνουν στο σύστημα Εργάνη τις αλλαγές στο ωράριο εργασίας και τις υπερωρίες – όπως υποτίθεται γινόταν πριν. Δηλαδή αποδυναμώνεται ακόμα περισσότερο ο έλεγχος της τήρησης του ωραρίου εργασίας.
♦ Ν. 5239/2025 («Νόμος Κεραμέως») / «Δίκαιη Εργασία για Όλους»
Βασικά μέτρα:
• Ψηφίζεται η «δυνατότητα» για 13ωρη εργασία σε έναν εργοδότη.
• Για την ανταλλαγή των υπερωριών με ρεπό, διευρύνεται η διάρκεια της περιόδου διευθέτησης από 6 σε 12 μήνες.
• Η λήψη άδειας των εργαζομένων γίνεται πιο ευέλικτη, με την υποχρέωση συνεχόμενης λήψης να περιορίζεται στις 5 εργάσιμες ημέρες, αντί για 10.
Βλέποντας κανείς αναλυτικά όλα τα μέτρα που έχουν περάσει από το 2010 μέχρι σήμερα, αντιλαμβάνεται το μέγεθος, την πυκνότητα και τη σφοδρότητα της αντεργατικής επίθεσης.
Οι πυλώνες των εργασιακών επιθέσεων
1. Ξεχείλωμα των ωρών και των ημερών εργασίας
Σύμφωνα με στοιχεία της στατιστικής υπηρεσίας της ΕΕ (Eurostat) η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή των ωρών εργασίας εδώ και περίπου 20 χρόνια. Ειδικά τα τελευταία χρόνια, οι εργαζόμενοι στην Ελλάδα έχουν τις περισσότερες μέσες εβδομαδιαίες ώρες εργασίας στην Ε.Ε.. Το 52% των Ελλήνων εργαζομένων έχει δηλώσει σε πρόσφατη έρευνα ότι δουλεύει υπερωρίες, και οι μισοί από αυτούς ότι δεν τις πληρώνονται.
Οι ζωές των εργαζομένων έχουν μετατραπεί σε λάστιχο. Τα ωράρια και οι μέρες που καλείται να δουλέψει κάποιος αυξάνονται όλο και περισσότερο, αφήνοντας μηδενικό περιθώριο για ζωή εκτός εργασίας, και επιδρώντας με τον χειρότερο τρόπο στην ψυχική και σωματική μας υγεία. Και βέβαια αυτό επηρεάζει και την ασφάλεια στη δουλειά – κάτι που έχει συζητηθεί εκτενώς με αφορμή τα συνεχώς αυξανόμενα εργατικά ατυχήματα και δυστυχήματα.
2. Συντριβή των εισοδημάτων των εργαζομένων
• Σύμφωνα με μελέτη του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ, τα εισοδήματα των εργαζομένων στην Ελλάδα μειώθηκαν κατά περίπου 23-25% τη δεκαετία των μνημονίων (2010–2020). Πέραν από τις απανωτές μειώσεις σε επιδόματα και μισθούς, στα μνημόνια ψηφίστηκαν και πολλά φορολογικά μέτρα που μείωσαν κι άλλο τα εισοδήματα (αυξήσεις ΦΠΑ, μείωση αφορολόγητου, κατάργηση φοροαπαλλαγών, κ.λπ.).
• Σύμφωνα με νέα στοιχεία της Eurostat για το 2025, οι Έλληνες εργαζόμενοι είναι πλέον τελευταίοι στην Ε.Ε. των 27 στην αγοραστική δύναμη, μαζί με τη Βουλγαρία. Η αγοραστική μας δύναμη βρίσκεται 30% κάτω από τον μέσο όρο της Ε.Ε., ενώ το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδας είναι περίπου στο 68% του μέσου όρου της Ε.Ε..
• Η Ελλάδα κατατάσσεται προτελευταία στους 27 της Ε.Ε. στα εισοδήματα- είναι μόνο πάνω από τη Βουλγαρία. Ο μέσος ετήσιος μισθός πλήρους απασχόλησης στην Ελλάδα είναι περίπου στα 18.000 €, ενώ ο αντίστοιχος στην Ευρώπη είναι περίπου στα 40.000 € (39.800). Αν το συνδυάσουμε αυτό με την αγοραστική δύναμη, αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε γίνει μάλλον οι φτωχότεροι εργαζόμενοι στην Ε.Ε..
• Εδώ και περίπου μία δεκαετία, αρκετές έρευνες (κυρίως του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ – Ινστιτούτο Μικρών Επιχειρήσεων της ΓΣΕΒΕΕ) δείχνουν ότι στα μισά νοικοκυριά το εισόδημα δεν φτάνει μέχρι το τέλος του μήνα. Ειδικά την τελευταία 5ετία, 6 στα 10 νοικοκυριά δηλώνουν σταθερά ότι ο μισθός τελειώνει στις 18-19 του μήνα. Οι ίδιες έρευνες μαρτυρούν ότι οι περικοπές που αναγκάζονται να κάνουν οι εργαζόμενοι για να ανταπεξέλθουν, είναι όλο και περισσότερες και όλο και σοβαρότερες (στις δαπάνες για τη διατροφή, για την υγεία, για τα παιδιά τους, κ.λπ.).
Η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι με τους νέους νόμους μας δίνεται η δυνατότητα να δουλέψουμε παραπάνω και άρα να έχουμε καλύτερο εισόδημα. Όμως θα έπρεπε ο μισθός του εργαζόμενου με 5ήμερη 8ωρη εργασία να φτάνει, και όχι να δουλεύει κάθε μέρα, όλη μέρα για να μπορεί να ζήσει. Οι αυξήσεις που έχουν κατά καιρούς στον κατώτατο μισθό είναι ψίχουλα. Ειδικά αν αναλογιστούμε 1) ότι είμαστε «διαλυμένοι» από τα μνημόνια, 2) ότι όλα τα τελευταία χρόνια έχουμε συνεχόμενη ακρίβεια, αυξανόμενο πληθωρισμό, στεγαστική και ενεργειακή κρίση και 3) τη νέα κρίση και ακρίβεια που ήδη προκαλεί ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή.
3. Χτύπημα του δικαιώματος στον συνδικαλισμό και την απεργία
Η κυβέρνηση γνωρίζει πολύ καλά ότι το κίνημα θα επανέλθει κάποια στιγμή στο μέλλον, διεκδικώντας ότι του στερήθηκε και ίσως και παραπάνω. Γι’ αυτό βλέπουμε να επιτίθεται συνεχόμενα στα συνδικαλιστικά δικαιώματα. Τα πρώτα χρόνια των μνημονίων είχαν γίνει ιστορικές σε μαζικότητα απεργίες στην Ελλάδα. Και γι’ αυτό, από την ύφεση του κινήματος από το 2015 και μετά, οι κυβερνήσεις άδραξαν την ευκαιρία να ξηλώσουν τον βασικό συνδικαλιστικό νόμο της μεταπολίτευσης 1264/1982. Ο νόμος αυτός ψηφίστηκε το 1982 από την κυβέρνηση του Α. Παπανδρέου, θεωρείται πολύ προοδευτικός και κατοχύρωνε ισχυρά δικαιώματα στα συνδικάτα και στους εργαζομένους (δικαίωμα στην απεργία, προστασία συνδικαλιστών από απολύσεις, συνδικαλιστικές άδειες, κ.ά.).
Κι όμως, συνδικαλιστικά δικαιώματα που είχαν κατοχυρωθεί σχεδόν μισό αιώνα πριν, παίρνονται πίσω, και πλέον ποινικοποιούνται. Στην πραγματικότητα, το δικαίωμα στον συνδικαλισμό διατηρείται σχετικά ισχυρό μόνο στον δημόσιο τομέα, γιατί στον ιδιωτικό τομέα η κατάσταση είναι «ζούγκλα», ο φόβος μεγαλύτερος, τα σωματεία λιγότερα, κ.λπ. Αυτόν τον συνδικαλισμό που έχει απομείνει, επιχειρούν να τον εξαλείψουν. Γι’ αυτό όλοι αυτοί οι νόμοι, γι’ αυτό δεκάδες χιλιάδες εκπαιδευτικοί περνάνε πειθαρχικό επειδή απήργησαν, γι’ αυτό πολλοί συνδικαλιστές στην υγεία αντιμετωπίζουν διώξεις ή εκδικητικές μετακινήσεις και συμπεριφορές, γι’ αυτό σχεδόν όλες οι απεργίες κηρύσσονται «παράνομες και καταχρηστικές», γι’ αυτό και ο στόχος της κυβέρνησης να καταργηθεί η μονιμότητα στο δημόσιο τομέα.
4. Κατάργηση των Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας (ΣΣΕ)
Το ζήτημα των ΣΣΕ είναι εξαιρετικά σημαντικό και αποτελεί την απάντηση – κλειδί σε πολλά εργασιακά ζητήματα, γι’ αυτό και είναι κρίσιμο να τονίζουμε τη σημασία τους. Γιατί αποτελούσαν ιστορικά ένα κομβικό εργαλείο του εργατικού δικαίου υπέρ των εργαζομένων. Μέσω αυτών, οι εργαζόμενοι διεκδικούσαν και εξασφάλιζαν καλύτερους όρους εργασίας (μισθό, ωράριο, κ.λπ.), και προστατευόντουσαν απέναντι σε αδικίες της εργοδοσίας, με μια σειρά από βασικές αρχές που ίσχυαν.
Στα χρόνια των μνημονίων δεν υπήρξε άμεσο μέτρο απευθείας κατάργησης των ΣΣΕ, αλλά με συνεχείς νόμους ροκανιζόταν η ισχύς τους:
• Σε ό,τι αφορά τους μισθούς, για να επιτευχθούν οι μνημονιακοί στόχοι της Ελλάδας έπρεπε ο γενικός κατώτατος μισθός να συμπιεστεί και να μην επανέλθει, κι έτσι δεν γινόταν οι μισθοί να αφεθούν στη συλλογική διαπραγμάτευση. Γι’ αυτό και η αρμοδιότητα καθορισμού του κατώτατου μισθού πέρασε με νόμο στο κράτος, κάτι που έκτοτε δεν έχει αλλάξει.
• Σε ό,τι αφορά το ωράριο, αυτό επεκτείνεται συνεχώς από νέους νόμους, που μας λένε ότι το πόσο θα δουλεύουμε είναι κάτι που θα διαπραγματευόμαστε ατομικά με τον εργοδότη μας.
• Σε ό,τι αφορά τις δικλείδες ασφαλείας και προστασίας των εργαζομένων, όπως περιεγράφηκε πιο πάνω, με τα μνημόνια έγινε σταδιακή αναίρεση βασικών αρχών των ΣΣΕ (αρχές της εύνοιας, της μετενέργειας, της μονομερούς προσφυγής της διαιτησίας). Μετά την υποτιθέμενη λήξη των μνημονίων οι αρχές αυτές θεωρητικά επανήλθαν αυτόματα, όπως προβλεπόταν. Όμως – όπως λένε νομικοί που εξειδικεύονται στο εργατικό δίκαιο – είναι πια τόσο κατακρεουργημένες, που στην ουσία δε λειτουργούν.
Γι’ αυτό λοιπόν μιλάμε για κατάργηση των ΣΣΕ. Αυτό το μαρτυρούν και τα νούμερα. Πλέον, η κάλυψη των εργαζομένων από ΣΣΕ στην Ελλάδα είναι εξαιρετική χαμηλή.
• παλαιότερα είχαμε μία κάλυψη της τάξης του 80%
• την περίοδο των μνημονίων έπεσε κάτω από το 15%
• μετά υπήρξε μια δειλή αύξηση, και πλέον έχουμε φτάσει στο 20-25%
Οδηγία για ενίσχυση των ΣΣΕ από την κυβέρνηση
Πρόσφατα επανήλθε στη δημόσια συζήτηση το θέμα των ΣΣΕ. Κι αυτό γιατί η κυβέρνηση αναγκάζεται λόγω μιας κοινοτικής – Ευρωπαϊκής οδηγίας του 2022 να ενισχύσει τις ΣΣΕ, με τελικό στόχο να καλύπτεται το 80% των εργαζομένων από αυτές. Πρόσφατα υπεγράφη και σχετική συμφωνία μεταξύ της κυβέρνησης και των εθνικών κοινωνικών εταίρων (ΓΣΕΕ, ΣΕΒ). Μπορεί όμως να πετύχει κάτι τέτοιο;
• Ένας από τους στόχους αυτής της οδηγίας είναι υποτίθεται να υπάρχουν επαρκείς, αξιοπρεπείς μισθοί και να μειωθούν οι μισθολογικές ανισότητες. Αυτό όμως μοιάζει ανέφικτο, αφού η σημερινή κυβέρνηση, αλλά και οι μελλοντικές, είναι «δεμένες χειροπόδαρα» με μακροχρόνιες μνημονιακές δεσμεύσεις για την αποπληρωμή του χρέους, τους στόχους ανάπτυξης και άρα και τους μισθούς.
• Η εκτίμηση που υπάρχει είναι ότι με το ισχύον εργασιακό πλαίσιο στη χώρα, δεν υπάρχει ελπίδα να αυξηθεί σημαντικά το ποσοστό κάλυψης από τις ΣΣΕ.
• Ακόμα και αν αυξηθεί το ποσοστό κάλυψης, πρακτικά δεν θα αλλάξει κάτι. Στη συζήτηση μεταξύ κυβέρνησης και κοινωνικών εταίρων, κάποια ζητήματα δεν αγγίχθηκαν καν, όπως το μείζον θέμα της εύνοιας.
Οπότε είναι κομβικό ζήτημα όχι μόνο αν θα υπάρχουν ΣΣΕ, αλλά και με ποιους όρους θα εφαρμόζονται.
Οι ευέλικτες μορφές εργασίας και η πίεση προς την «τυπική» εργασία
Οι ευέλικτες μορφές εργασίας που κάποτε αποτελούσαν εξαίρεση, πλέον έχουν εκτοξευθεί. Συνολικά υπάρχουν ολόκληρες στρατιές εργαζομένων 2ης και 3ης ταχύτητας δικαιωμάτων και αμοιβών: μαύρη εργασία, σεζόν, part time, προσωρινές συμβάσεις, επιδοτούμενα προγράμματα προσλήψεων, συμβάσεις μηδενικού χρόνου, δανεισμός εργαζομένων, εργολαβίες, gig economy (δηλ. βραχυχρόνια και επισφαλής εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών ή apps, που οι εργαζόμενοι είναι αυτοαπασχολούμενοι). Και δεν είναι μόνο ότι αναπτύσσονται αυτές οι μορφές εργασίας, αλλά ότι αυτές συμπιέζουν και την «τυπική» εργασία, δηλαδή την λεγόμενη πλήρη και σταθερή απασχόληση.
Επιπλέον, από τη μνημονιακή εποχή και μετά, οι απολύσεις έχουν γίνει τόσο πολύ εύκολες και αναιτιώδεις, που ακόμα κι αν κάποιος έχει πλήρη και σταθερή απασχόληση δεν έχει καμία ασφάλεια για το μέλλον, μπορεί ανά πάσα στιγμή να βρεθεί εκτός εργασίας. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με πολλαπλές πιέσεις οι οποίες ασκούνται πάνω στην εργασία συνολικά και την υποβαθμίζουν.
Γιατί τα Μνημόνια θα μας ακολουθούν για καιρό ακόμα
Κάποιοι ισχυρίζονται ότι στην Ελλάδα έχουμε ξεμπερδέψει μια και καλή με τα μνημόνια – διόλου τυχαία πρόκειται για όσους τα ψήφισαν. Και αυτό γιατί τυπικά το τρίτο πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής / μνημόνιο έληξε το 2018, έκτοτε δηλ. δεν λάβαμε πια άλλα δάνεια. Ενώ το 2022 έληξε και το καθεστώς «ενισχυμένης εποπτείας» που είχαμε μπει μετά το τέλος των μνημονίων.
Αυτό που ξεχνάνε να μας πουν, είναι ότι η οικονομική πολιτική της χώρας θα ελέγχεται από τους λεγόμενους «ευρωπαϊκούς θεσμούς» (Commission, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Eurogroup, κ.λπ.) τουλάχιστον μέχρι το 2060, έως την αποπληρωμή του 75% των δανείων που λάβαμε.
Τα μνημόνια δεν καθόρισαν μόνο την τρέχουσα κατάσταση. Αντιθέτως, επιβάλαν στη χώρα ένα μακροπρόθεσμο πλαίσιο για την πορεία της οικονομίας και τα εργασιακά μας δικαιώματα. Αν ανατρέξει κανείς στα μνημονιακά κείμενα, υπάρχει πολύ ρητή αναφορά ότι η Ελλάδα πρέπει να γίνει μια χώρα φτηνή, χαμηλών εργασιακών δαπανών, φτηνού εργατικού κόστους, μία ειδική εργασιακή ζώνη μέσα στη ζώνη του ευρώ. Η Ελλάδα οφείλει βάσει των μνημονίων να ακολουθεί «τα αντίστοιχα συμβαίνοντα στις ανταγωνίστριες χώρες». Και μάλιστα το μνημονιακό κείμενο ορίζει ποιες είναι αυτές οι χώρες: πρέπει να δοθεί έμφαση στις χώρες τις ΝΑ Ευρώπης. Έτσι εξηγείται πώς πια έχουμε χαμηλότερους μισθούς από χώρες όπως η Ρουμανία, η Λετονία, η Εσθονία, η Πολωνία, δηλ. χώρες που διέθεταν από το ’90 και μετά το πιο φτηνό εργατικό δυναμικό στην περιοχή. Αυτή τη στιγμή περίπου 10 χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν πλέον υψηλότερο επίπεδο εισοδήματος ανά κάτοικο από την Ελλάδα, κάτι που πριν 15 χρόνια δεν ίσχυε. Πλέον ξεπερνάμε μόνο τη Βουλγαρία – κι αυτό μάλλον όχι για πολύ ακόμα.
Πριν τα μνημόνια το δημόσιο χρέος στην Ελλάδα ήταν περίπου στο 125% του ΑΕΠ, και τώρα εκτιμάται ότι είναι στο 160-165% του ΑΕΠ. Με λίγα λόγια, με αφορμή την κρίση χρέους, οι Έλληνες εργαζόμενοι δεχτήκαμε μια ανελέητη, πρωτοφανή επίθεση, για να καταλήξουμε τελικά να είμαστε σε χειρότερη κατάσταση απ’ ότι πριν.
Η κρίση και οι επιθέσεις λοιπόν δεν έχουν τελειώσει. Αυτά που προέκυψαν από τα μνημόνια διαμόρφωσαν μια μετα-μνημονιακή εποχή που θα διαρκέσει για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η ανάγκη για έναν ουσιαστικό διάλογο με την κοινωνία και τους εργαζόμενους
Όσα έχουν ψηφιστεί την τελευταία 15ετία στην Ελλάδα έχουν λειτουργήσει σωρευτικά, οδηγώντας σε πλήρη διάλυση των εργατικών μας δικαιωμάτων. Δεν έμεινε τίποτα όρθιο: μισθοί, επιδόματα, αποζημιώσεις, ωράριο, ΣΣΕ, συντάξεις, συνδικαλιστικά δικαιώματα.
Με βάση όλα τα παραπάνω, η ανασυγκρότηση του συνδικαλιστικού κινήματος, και ο συλλογικός αγώνας είναι πιο αναγκαία από ποτέ. Όμως, όπως είναι γνωστό, ο συνδικαλισμός έχει απαξιωθεί πλήρως στις μέρες μας. Αφενός, λόγω των τραγικών λαθών και προδοσιών των παραδοσιακών ηγεσιών του. Αφετέρου λόγω της απίστευτης λάσπης που δέχεται συνεχόμενα από τις κυβερνήσεις και το κεφάλαιο. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία 30-35 χρόνια η συνδικαλιστική πυκνότητα έχει μειωθεί σημαντικά, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Οι αγωνιστικές δυνάμεις στους χώρους εργασίας, και οι ριζοσπαστικές δυνάμεις της Αριστεράς, χρειάζεται να συζητήσουν σε βάθος με την κοινωνία για τη σημερινή κατάσταση, αναδεικνύοντας την πραγματικότητα, τις δυσκολίες αλλά και τις προοπτικές, και βοηθώντας τους εργαζόμενους να βγάλουν ουσιαστικά συμπεράσματα:
• Να αναδείξουμε την πραγματικότητα. Τα εργασιακά δικαιώματα έχουν διαλυθεί, δεν έχουμε ξεμπερδέψει με τα μνημόνια (αντιθέτως, θα μας ακολουθούν για δεκαετίες ακόμα), η εργασιακή επίθεση δεν έχει τελειώσει, η εργασία μας πλέον δεν μπορεί να μας προσφέρει όχι ευημερία, αλλά ούτε καν επιβίωση.
• Τα ζητήματα στη δουλειά δεν είναι ατομικά ζητήματα. Είναι συλλογικά ζητήματα, και συλλογικές πρέπει να είναι και οι λύσεις που αναζητούμε. Η ελπίδα δημιουργείται μόνο με την επάνοδο στην συλλογικότητα και την αλληλεγγύη. Ο ατομισμός (με τον οποίο το σύστημα έχει εκπαιδεύσει γενιές ολόκληρες) έχει δείξει τα αποτελέσματά του, έχει εξαντλήσει τα όρια του και έχει οδηγήσει τις κοινωνίες σε αδιέξοδο.
• Να υπερασπιστούμε τις ιστορικές μορφές πάλης του εργατικού κινήματος. Όσα δικαιώματα έχουν κερδηθεί ιστορικά από το εργατικό κίνημα, έχουν κερδηθεί μέσω των σωματείων, του συνδικαλισμού, της απεργίας. Συχνά ακούμε- ειδικά από νέο κόσμο που δεν έχει προλάβει αυτές τις «παραδόσεις»- ότι όλα αυτά έχουν ξεπεραστεί. Υπάρχει πράγματι επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθεί ένα νέο συνδικαλιστικό κίνημα αναγεννημένο, φρέσκο, δημοκρατικό, με σύγχρονους όρους που να απαντούν και στις νέες προκλήσεις της εποχής (παγκοσμιοποίηση, επέκταση αυτοματοποίησης, AI, gig economy, κ.λπ.). Όμως πρέπει να έχει αναφορά σε αυτά τα όπλα του εργατικού κινήματος, που σε προηγούμενες εποχές έχουν επιφέρει ιστορικές αλλαγές στην εργασία, και που αποτελούν και σήμερα το «βαρύ πυροβολικό» μας. Οι απεργίες όντως δυσκολεύονται να νικήσουν στις μέρες μας. Όχι όμως επειδή είναι «ξεπερασμένες», άλλωστε αν ήταν το σύστημα δεν θα τις ποινικοποιούσε, ούτε θα τις απαγόρευε. Να συζητήσουμε γιατί ηττούνται οι απεργίες σήμερα, και αντίστοιχα πώς μπορούν να κερδίσουν, με γνώμονα τα σημερινά – έστω και λίγα – επιτυχημένα παραδείγματα.
• Να διαλύσουμε επιτέλους το μύθο της ανάπτυξης. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ανάπτυξη σε μια χώρα, όταν η κοινωνία της φτωχοποιείται συνεχώς και ζει μαζικά με χειρότερους όρους απ’ ό,τι τα προηγούμενα χρόνια. Τα στοιχεία που διαθέτουμε για το πώς μοιράζεται το ΑΕΠ στην Ελλάδα (ποιο ποσοστό πάει στους εργαζόμενους και ποιο στο κεφάλαιο) επιβεβαιώνουν τα εξαιρετικά υψηλά κέρδη των επιχειρήσεων και τη μείωση των εισοδημάτων των εργαζομένων. Αυτός είναι και ο λόγος που, ενώ μας διαφημίζουν συνεχώς ότι η ελληνική οικονομία αναπτύσσεται, αυτή η μεγέθυνση του ΑΕΠ δεν φτάνει στο πορτοφόλι μας. Η ανάπτυξη δεν είναι κάτι γενικό και ουδέτερο, αλλά έχει κοινωνικό και ταξικό πρόσημο. Αυτό είναι το ζητούμενο: Ανάπτυξη για ποιον; Πώς ο πλούτος που παράγουμε θα επανέλθει στα χέρια μας;
• Το ελληνικό εργατικό κίνημα δεν είναι μόνο του. Μπορεί η επίθεση που βιώνουμε στην Ελλάδα να είναι πρωτόγνωρη, όμως διεθνώς οι εργαζόμενοι έχουν μπει στο μάτι του κυκλώνα. Οι διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι την τελευταία 20ετία έχουμε παγκοσμίως μείωση των εισοδημάτων και της αγοραστικής δύναμης των εργαζομένων, περισσότερη επισφάλεια, αύξηση των ανισοτήτων, συσσώρευση όλο και περισσότερου πλούτου σε όλο και λιγότερα χέρια. Σε περιόδους μεγάλης όξυνσης των εθνικών ανταγωνισμών, σαν αυτή που διανύουμε, αυξάνονται οι πιέσεις που δέχεται η εργατική τάξη για εθνική ενότητα. Εμείς πρέπει να προτάσσουμε την ταξική ενότητα. Η διεθνιστική εργατική αλληλεγγύη πρέπει να αποτελεί πυξίδα μας.
• Ο τρόπος που λειτουργεί το σύστημα για να επιβιώσει είναι αδιέξοδος. Έχουμε φτάσει στο σημείο να διαλύονται δικαιώματα που είχαν κερδηθεί με αίμα του εργατικού κινήματος, έναν αιώνα πριν. Γιατί το σύστημα δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Ο καπιταλισμός δημιουργεί αδυσώπητο παγκόσμιο ανταγωνισμό. Η συνεχής επέκταση της βιομηχανικής παραγωγής σε νέες χώρες σημαίνει φθηνότερη εργατική δύναμη και πίεση στους μισθούς των άλλων χωρών, ακόμη και όσων θεωρούνται ανεπτυγμένες ή αναπτυσσόμενες. Η αξία της εργατικής δύναμης θα μειώνεται όλο και πιο πολύ, όταν ο καπιταλιστής μπορεί να στραφεί σε περιοχές με χαμηλότερο κόστος. Όλα αυτά δεν είναι σημερινά συμπεράσματα, αλλά καταγράφονται από τον Μαρξ στο «Κεφάλαιο», 160 χρόνια πριν. Η πραγματικότητα, λοιπόν, προτάσσει την ανάγκη σχεδιασμού μιας άλλης κοινωνίας, στην οποία η εργασία δεν θα αντιμετωπίζεται ως οικονομικό βαρίδι, αλλά ως παραγωγική δύναμη που μας προσφέρει αξιοπρέπεια και ευημερία.
ΠΗΓΕΣ
«Στην Ελλάδα η εργασία αντιμετωπίζεται ως επαχθές κόστος»: Συνέντευξη του Νομικού Γιάννη Κουζή, Ομότιμου Καθηγητή του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου, στον Θανάση Καμπαγιάννη – news247.gr
https://www.news247.gr/podcasts/dikaiosinh/stin-ellada-i-ergasia-antimetopizetai-os-epaxthes-kostos/
Τα εργασιακά δικαιώματα στα χρόνια των μνημονίων – Alfavita.gr
https://www.alfavita.gr/koinonia/151506_ta-ergasiaka-dikaiomata-sta-hronia-ton-mnimonion
Ανασκόπηση- The Press Project
S07E30 https://www.youtube.com/watch?v=PLrgpwb99ys
S10E02 https://www.youtube.com/watch?v=NVhV7bIfRfE&t=925s
https://thepressproject.gr/tin-axia-ton-syllogikon-symvaseon-ergasias-anakalypse-i-n-kerameos
