Χωρίς χαρτιά και δικαιώματα για τους μετανάστες εργάτες, δεν υπάρχει ασφάλεια στα εργοτάξια
Ένας ακόμη εργάτης δίνει μάχη για τη ζωή του στο εργοτάξιο του Ελληνικού. Στο Little Athens, στο έργο που διαφημίζεται ως βιτρίνα της «ανάπτυξης» και της «νέας Αθήνας», ένας 27χρονος μετανάστης εργάτης από την Αίγυπτο, εργαζόμενος σε υπεργολάβο που είχε αναλάβει τα επιχρίσματα, έπεσε από σκαλωσιά, τραυματίστηκε σοβαρά στο κεφάλι και μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο της Νίκαιας, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση. Το ατύχημα έγινε στο εργοτάξιο της ΕΛΕΜΚΑ και το Σωματείο Εργαζομένων στο Έργο Ελληνικού – Αγίου Κοσμά ζήτησε να παραμείνει κλειστό το εργοτάξιο μέχρι να διερευνηθούν οι συνθήκες του ατυχήματος και να τιμωρηθούν οι υπεύθυνοι.
Δεν μιλάμε για ένα «τυχαίο» περιστατικό. Πρόκειται για το τρίτο σοβαρό ατύχημα στα εργοτάξια του Little Athens, μετά τον θάνατο άλλου εργάτη τον περασμένο Δεκέμβρη και τον σοβαρό τραυματισμό ακόμη ενός συναδέλφου. Οι εργασίες σταμάτησαν μετά από παρέμβαση του σωματείου, ενώ εργαζόμενοι ζήτησαν να σταματήσουν οι υπερωρίες, συνδέοντας τα συχνά ατυχήματα με την εντατικοποίηση της δουλειάς.
Το Ελληνικό παρουσιάζεται ως το μεγάλο σύμβολο της καπιταλιστικής «ανάπτυξης»: πολυτελείς κατοικίες, επενδύσεις, νέες υποδομές, τουρισμός, real estate, κέρδη για ομίλους και εργολάβους. Πίσω όμως από τη βιτρίνα βρίσκονται οι άνθρωποι που χτίζουν το έργο: οικοδόμοι, τεχνίτες, μετανάστες και Έλληνες εργάτες, μέσα σε ένα πλέγμα αναδόχων, υπεργολάβων, πιεστικών χρονοδιαγραμμάτων και εξαντλητικών ρυθμών.
Γι’ αυτό, το ζήτημα δεν είναι μόνο αν τηρήθηκε ή όχι ένας κανόνας ασφαλείας τη στιγμή του ατυχήματος. Το ζήτημα είναι το ίδιο το μοντέλο με το οποίο χτίζεται το Ελληνικό: εργολαβίες και υπεργολαβίες, εντατικοποίηση, πίεση για γρήγορη παράδοση, ελλιπείς έλεγχοι, εργαζόμενοι πολλών ταχυτήτων, και ιδιαίτερα μετανάστες εργάτες που δουλεύουν με φόβο, επισφάλεια και μειωμένη δυνατότητα να διεκδικήσουν.
Η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου: φτηνό εργατικό δυναμικό με ημερομηνία λήξης
Το καθεστώς εργασίας και διαμονής των Αιγύπτιων μεταναστών εργατών σχετίζεται με τα παραπάνω. Η Ελλάδα και η Αίγυπτος έχουν ήδη επίσημη διμερή συμφωνία για τη μετάκληση εποχικών εργαζομένων (μετάκλιση είναι η διαδικασία με την οποία ένας εργοδότης καλεί νόμιμα έναν εργαζόμενο από χώρα εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης να έρθει και να εργαστεί σε μια συγκεκριμένη θέση εργασίας). Η συμφωνία υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 2022, κυρώθηκε με τον ν. 5009/2023 και αφορά αρχικά έως 5.000 εποχικούς εργαζόμενους στον γεωργικό τομέα, με τις θέσεις να διατίθενται για το σύνολο της ελληνικής επικράτειας από κοινή «δεξαμενή» υποψηφίων εργαζομένων.
Το επίσημο πλαίσιο της εποχικής εργασίας προβλέπει εργασία έως εννέα μήνες ανά περίοδο δώδεκα μηνών. Δηλαδή ο εργαζόμενος δεν έχει σταθερό καθεστώς παραμονής και εργασίας. Εξαρτάται από εγκρίσεις, εργοδότες, συμβάσεις και επόμενες μετακλήσεις. Στην ουσία πρόκειται για έναν μηχανισμό πειθάρχησης της εργασίας.
Ένας εργάτης που ξέρει ότι η δυνατότητα να μείνει και να δουλέψει στη χώρα εξαρτάται από τον εργοδότη, την επόμενη σύμβαση ή την επόμενη μετάκληση, είναι πολύ πιο ευάλωτος. Είναι πιο δύσκολο να καταγγείλει ελλιπή μέτρα ασφάλειας, απλήρωτες υπερωρίες, ανασφάλιστη εργασία ή εργοδοτική αυθαιρεσία. Είναι πιο δύσκολο να πει «όχι» σε επικίνδυνη δουλειά. Είναι πιο δύσκολο να οργανωθεί.
Την ίδια στιγμή, δημόσια ρεπορτάζ έχουν αναφέρει ότι η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου, αν και ξεκίνησε από τους εργάτες γης, προβλέπεται ή εξετάζεται να επεκταθεί και σε άλλους τομείς της ελληνικής οικονομίας, όπως οι κατασκευές και ο τουρισμός. Ο Οικονομικός Ταχυδρόμος ανέφερε ότι, πέρα από τους πρώτους 2.400 υποψηφίους εργάτες γης, οι δύο πλευρές εξέτασαν το ενδεχόμενο επέκτασης της συμφωνίας στον κατασκευαστικό και τον τουριστικό τομέα.
Ήδη στα μεγάλα εργοτάξια όπως το Ελληνικό απασχολούνται Αιγύπτιοι εργάτες σε επισφαλείς συνθήκες. Το ερώτημα πρέπει να τεθεί καθαρά: με τι συμβάσεις εργάζονται, σε ποιον κλάδο δηλώνονται, ποιος τους προσλαμβάνει, ποιος τους ασφαλίζει και πώς αποδίδεται η εργοδοτική ευθύνη μέσα στην αλυσίδα αναδόχων και υπεργολάβων.
Το κράτος, οι εργοδότες και οι ανάδοχοι οφείλουν να δώσουν στοιχεία. Γιατί από αυτό το θολό καθεστώς δεν κερδίζουν οι μετανάστες, αλλά οι εργοδότες.
Χωρίς χαρτιά, στην ουσία καταργείται η δυνατότητα διεκδίκησης
Ακόμη και το επίσημο ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει ότι οι εποχικοί εργαζόμενοι από τρίτες χώρες πρέπει να έχουν δίκαιους όρους εργασίας, ίση μεταχείριση ως προς την απασχόληση, κοινωνική ασφάλιση και προστασία σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος. Όμως τι αξία έχει ένα τυπικό δικαίωμα, όταν η διεκδίκησή του μπορεί να σημαίνει απώλεια της δουλειάς, της άδειας παραμονής ή της επόμενης μετάκλησης;
Το επισφαλές μεταναστευτικό καθεστώς δεν είναι ένα «ειδικό» ζήτημα των μεταναστών εργατών. Είναι μηχανισμός εργασιακής εκμετάλλευσης. Όταν ένα κομμάτι των εργαζομένων δουλεύει με λιγότερα δικαιώματα, με φόβο απέναντι στον εργοδότη και με απειλή να χάσει τη δουλειά ή την άδεια παραμονής του, τότε δεν αποδυναμώνεται μόνο αυτό το κομμάτι. Αποδυναμώνεται συνολικά η θέση όλων των εργαζομένων.
Αυτό είναι κρίσιμο για την υγεία και ασφάλεια. Τα μέτρα ασφαλείας δεν είναι απλώς τεχνικές προδιαγραφές. Είναι και ζήτημα συσχετισμού δύναμης μέσα στο εργοτάξιο. Ένας εργάτης χωρίς πλήρη δικαιώματα, χωρίς σταθερά χαρτιά, χωρίς σωματειακή κάλυψη και χωρίς προστασία από αντίποινα, δύσκολα θα αρνηθεί επικίνδυνη εργασία. Δύσκολα θα απαιτήσει να σταματήσει η δουλειά όταν δεν υπάρχουν μέτρα. Δύσκολα θα καταγγείλει ένα ατύχημα που η εργοδοσία δεν θέλει να φανεί.
Γι’ αυτό το ζήτημα των χαρτιών, της πλήρους ασφάλισης και των πλήρων εργασιακών δικαιωμάτων δεν είναι συμπληρωματικό αίτημα. Είναι προϋπόθεση για πραγματική ασφάλεια στο εργοτάξιο.
Τα εργατικά ατυχήματα αυξάνονται — και η πραγματική εικόνα είναι ακόμη πιο βαριά
Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι κατασκευές παραμένουν από τους πιο θανατηφόρους κλάδους. Το 2024, τα περισσότερα θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα σημειώθηκαν στις κατασκευές: 17 θάνατοι, δηλαδή 25,8% του συνόλου.
Το 2025, τα αναγγελθέντα εργατικά ατυχήματα έφτασαν τα 20.498, αυξημένα πάνω από 70% σε σχέση με το 2021. Την ίδια στιγμή, η απόκλιση ανάμεσα στους 47 θανάτους που καταγράφει η Επιθεώρηση Εργασίας και στους 201 που καταγράφει η ΟΣΕΤΕΕ (Ομοσπονδία Συλλόγων Εργαζομένων Τεχνικών Επιχειρήσεων Ελλάδος) για το 2025 δείχνει πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα της υποκαταγραφής.
Η υποκαταγραφή δεν είναι στατιστικό λάθος. Είναι κομμάτι του προβλήματος. Όταν ένας τραυματισμός δεν δηλώνεται ως εργατικό ατύχημα, όταν ο εργάτης φοβάται να μιλήσει, όταν ο υπεργολάβος χάνεται μέσα στην αλυσίδα αναθέσεων, όταν ένας εργαζόμενος εμφανίζεται με «γκρίζα» σχέση εργασίας ή με Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών, τότε η πραγματικότητα μένει αόρατη. Και ό,τι μένει αόρατο, δεν ελέγχεται, δεν τιμωρείται και δεν αλλάζει.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, που η οικοδομική δραστηριότητα αυξάνεται. Περισσότερα έργα σημαίνουν περισσότερη πίεση, περισσότερα συνεργεία, περισσότερες υπεργολαβίες και μεγαλύτερη ανάγκη για έλεγχο από τους ίδιους τους εργαζόμενους και τα σωματεία τους. Αν η ανάπτυξη του κλάδου δεν συνοδεύεται από πλήρη δικαιώματα, Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας, ουσιαστικά μέτρα ασφάλειας και δυνατότητα των εργατών να σταματούν επικίνδυνες εργασίες, τότε δεν είναι ανάπτυξη για την κοινωνία. Είναι ανάπτυξη για τα κέρδη των ομίλων πάνω στις πλάτες και τις ζωές των εργατών.
Η οργάνωση των μεταναστών εργατών πρέπει να στηριχθεί
Μέσα σε αυτή την κατάσταση, δεν είναι τυχαίο ότι αναγνωρίζεται πλέον από Αιγύπτιους και Άραβες εργάτες στην οικοδομή η ανάγκη να οργανωθούν, να διατυπώσουν τα αιτήματά τους και να συνδέσουν τον αγώνα για νομιμοποίηση με τον εργατικό αγώνα.
Σε ανακοίνωση που κυκλοφόρησε με την υπογραφή «Ένωση Αράβων Εργατών στην Οικοδομή – Ελλάδα», μπαίνει καθαρά το ζήτημα ότι ο αγώνας για χαρτιά και νομιμοποίηση δεν μπορεί να διαχωριστεί από τον ευρύτερο εργατικό αγώνα. Σε αυτήν την ανακοίνωση αποτυπώνεται κάτι σημαντικό: η ανάγκη οργάνωσης των μεταναστών εργατών βγαίνει μέσα από το ίδιο το εργοτάξιο και από τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν.
Το ελληνικό εργατικό κίνημα οφείλει να ενισχύσει αυτή την προσπάθεια. Χρειάζεται να στηριχθεί η αυτοοργάνωσή τους, η δυνατότητά τους να συζητούν στη γλώσσα τους, να έχουν μεταφράσεις, εκπροσώπηση, εμπιστοσύνη και δικά τους αιτήματα.
Ταυτόχρονα όμως, ο δρόμος για να υπάρξουν νίκες πάνω σε αυτά τα αιτήματα είναι η συνεργασία, η συμπόρευση και ο κοινός αγώνας με τους ντόπιους εργάτες και τις οργανώσεις τους. Τα σωματεία που υπάρχουν σήμερα πρέπει να αγκαλιάσουν τις μορφές οργάνωσης των μεταναστών εργατών, να στηρίξουν τα αιτήματα τους και να τους περιλάβουν στις διαδικασίες τους, με κοινές αποφάσεις και κοινούς αγώνες.
Το αίτημα για χαρτιά, πλήρη δικαιώματα, πλήρη ασφάλιση και προστασία από αντίποινα δεν αποσπά από τον αγώνα για μέτρα υγείας και ασφάλειας. Είναι σημαντικό στοιχείο του.
Γι’ αυτό οι ηγεσίες των σωματείων έχουν ευθύνη να ανοίξουν το ζήτημα συνολικά. Όχι μόνο μέτρα υγείας και ασφάλειας, όσο κρίσιμα κι αν είναι. Όχι μόνο γενικές αναφορές στον «κοινό αγώνα». Αλλά ένταξη των αιτημάτων των μεταναστών εργατών στο συνολικό πλαίσιο πάλης: κανονικά χαρτιά, πλήρη εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα, καμία απειλή ή αντίποινο, καμία διάκριση ανάλογα με εθνικότητα, εργοδότη, υπεργολάβο ή σχέση εργασίας.
Τι πρέπει να διεκδικηθεί
Τα αιτήματα πρέπει να πατάνε πάνω στα ίδια τα συμπεράσματα που βγαίνουν από το Ελληνικό: καμία συγκάλυψη των εργοδοτικών εγκλημάτων, πλήρης καταγραφή κάθε ατυχήματος και πλήρη δικαιώματα για όλους τους εργαζόμενους, Έλληνες και μετανάστες.
Να διερευνηθούν άμεσα όλα τα σοβαρά εργατικά ατυχήματα στο Ελληνικό και να αποδοθούν ευθύνες σε εργοδότες, αναδόχους και υπεργολάβους. Να σταματούν οι εργασίες σε κάθε τμήμα όπου δεν διασφαλίζονται ουσιαστικά μέτρα προστασίας.
- Να καταγράφεται κάθε τραυματισμός ως εργατικό ατύχημα, ανεξάρτητα από εθνικότητα, εργοδότη, υπεργολάβο ή σχέση εργασίας. Καμία συγκάλυψη μέσω άτυπων, αδήλωτων ή «γκρίζων» σχέσεων απασχόλησης.
- Να εφαρμοστούν ουσιαστικά μέτρα υγείας και ασφάλειας σε όλα τα εργοτάξια: πραγματικοί έλεγχοι με αποφασιστική συμμετοχή των ίδιων των εργαζομένων, επαρκής στελέχωση των σχετικών υπηρεσιών, εκπαίδευση των εργαζομένων στη γλώσσα που καταλαβαίνουν, έλεγχος της υπεργολαβικής αλυσίδας και δικαίωμα παρέμβασης των σωματείων.
- Να υπογραφεί επιχειρησιακή Συλλογική Σύμβαση στο έργο του Ελληνικού, που να καλύπτει όλους τους εργαζόμενους, ανεξάρτητα από εταιρεία, υπεργολάβο, εθνικότητα, τρόπο αμοιβής ή σχέση εργασίας.
- Να εξασφαλιστούν κανονικά χαρτιά, πλήρη εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα και προστασία από απειλές ή αντίποινα για όλους τους μετανάστες εργάτες που δουλεύουν στα εργοτάξια.
- Να δοθούν δημόσια στοιχεία για το πραγματικό καθεστώς με το οποίο εργάζονται οι Αιγύπτιοι εργάτες στην οικοδομή και για την εφαρμογή της συμφωνίας Ελλάδας – Αιγύπτου.
Το Ελληνικό δεν είναι απλώς ένα μεγάλο εργοτάξιο. Είναι η βιτρίνα ενός ολόκληρου μοντέλου ανάπτυξης: μεγάλα κέρδη για τους ομίλους, πίεση και κίνδυνος για τους εργάτες, αόρατη εργασία μεταναστών κάτω από τη λάμψη της «ανάπλασης».
Απέναντι σε αυτό, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η σιωπή ούτε η φιλανθρωπία. Είναι η οργάνωση. Έλληνες και μετανάστες εργάτες μέσα σε κοινά σωματεία, με αυτοτελή φωνή και χώρο έκφρασης των πιο ευάλωτων κομματιών σε κοινό αγώνα. Γιατί κανένας εργάτης δεν είναι ασφαλής όταν ένα κομμάτι της τάξης δουλεύει χωρίς χαρτιά, χωρίς πλήρη δικαιώματα και χωρίς τη δυνατότητα να πει «όχι» στην εργοδοτική αυθαιρεσία.
