Στις πρόωρες εκλογές της 25ης Οκτωβρίου 2026 ανατράπηκε στη Σερβία το μισητό-αυταρχικό καθεστώς του πρώην προέδρου Βούτσιτς, ο οποίος αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τη θέση του στα τέλη του περασμένου Σεπτεμβρίου.
Ο Βούτσιτς ανατράπηκε από ένα μαζικό κίνημα, το οποίο συγκρότησε ένα εναλλακτικό ψηφοδέλτιο που ονομάστηκε «Φοιτητική Λίστα» και πήρε σχεδόν 54% στις εκλογές, καταλαμβάνοντας 140 από τις 250 έδρες της Βουλής. Η συμμετοχή σε αυτές τις εκλογές ανήλθε σχεδόν στο 70% και ήταν η υψηλότερη που έχει καταγραφεί ποτέ μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, το 1992.
Η ανατροπή ενός αυταρχικού προέδρου, που βρίσκονταν σε διάφορες θέσεις εξουσίας τα τελευταία 14 χρόνια, ελεγχόμενου για βαθιά διαφθορά, είναι από μόνη της λόγος χαράς και πανηγυρισμών για τους εργαζόμενους και τη νεολαίας της χώρας, αλλά και διεθνώς! Το γεγονός μάλιστα ότι ανατράπηκε μετά από ένα μαζικό κίνημα, δείχνει τον ρόλο που μπορούν να παίξουν οι αγώνες σήμερα. Η ίδια η συγκρότηση ενός ψηφοδελτίου «από τα κάτω», με ανοιχτές διαδικασίες κλπ, είναι μια εξέλιξη που αξίζει τη μελέτη της Αριστεράς και των κινημάτων διεθνώς. Όλα τα παραπάνω προσφέρονται για πολύτιμα συμπεράσματα, σε συνδυασμό με το πρόγραμμα και τα χαρακτηριστικά που έχει η Φοιτητική Λίστα και θα πάρει η κυβέρνηση που θα συγκροτήσει, τις δυνατότητες αλλά και τα σαφή όριά της.
Πως ξεκίνησαν όλα;
Την 1η Νοέμβρη 2024 κατέρρευσε το στέγαστρο του Σιδηροδρομικού Σταθμού στο Νόβι Σαντ, σκοτώνοντας 16 ανθρώπους. Αυτή ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι της οργής αρχικά της νεολαίας της Σερβίας και στη συνέχεια ολόκληρης της κοινωνίας. Δεν ήταν μια γερασμένη κατασκευή που παράπεε, αλλά ένα σύγχρονο έργο που είχε εγκαινιαστεί λίγους μήνες πριν. Όλη η κοινωνία θεωρούσε ότι δεν υπήρξε κανένας έλεγχος, δεν τηρήθηκε κανένας κανονισμός ασφαλείας – κάτι σύνηθες στο καθεστώς του Βούτσιτς στη Σερβία, που ήταν βουτηγμένο στη διαφθορά και τις πελατειακές σχέσεις.
Από τότε και για 2 χρόνια ξεδιπλώθηκε ένα κίνημα που αν και άρχισε από τους φοιτητές, αγκάλιασε σύντομα όλη την σερβική κοινωνία. Η μαζικότητα και η δυναμική του ήταν συγκλονιστική. Ανάγκασε σε άμεση παραίτηση τους Υπουργούς Υποδομών και Μεταφορών, καθώς και τον πρωθυπουργό Μίλος Βούτσεβιτς τον Γενάρη του 2025. Παρά τις παραιτήσεις, δεν υπήρξε καμία καταδίκη των πραγματικά υπεύθυνων και αυτό ήταν που εξόργισε τον κόσμο και μαζικοποίησε τις διαδηλώσεις. Ήταν ένα κίνημα που ξεκίνησε με κινητοποιήσεις και καταλήψεις φοιτητών, αλλά μέσα σε 2 μήνες (στις 24/1/2025) οδήγησε σε γενική απεργία τη χώρα και τον Μάρτη του ‘25 στο Βελιγράδι έλαβε χώρα η μεγαλύτερη αντικυβερνητική διαδήλωση στην ιστορία της Σερβίας!
Απ’ το κίνημα στον πολιτικό φορέα
Παρά τη μαζικότητα, την εξάπλωση, τη διάρκεια και τον δυναμισμό του κινήματος, αυτό δεν κατάφερε από μόνο του να ανατρέψει τον Βούτσιτς. Αυτό φαίνεται πως είναι ένα από τα συμπεράσματα που έβγαλε το σέρβικο κίνημα: ότι δεν αρκούν οι κινητοποιήσεις, όσο μαζικές και να είναι. Για να ανατραπεί ένα πολιτικό κατεστημένο, πέρα από το μαζικό κίνημα χρειάζεται και πολιτική εναλλακτική.
Έτσι, αποφάσισε να φτιάξει έναν ανεξάρτητο συνδυασμό που θα κατέβαινε στις εκλογές, την επονομαζόμενη «Φοιτητική Λίστα». Η όλη διαδικασία, τόσο για την κατάρτιση του ψηφοδελτίου, όσο και για το πολιτικό πρόγραμμα με το οποίο κατέβηκε στις εκλογές, έγιναν μέσα από διαδικασίες συνελεύσεων βάσης, οι οποίες -σύμφωνα με δημοσιεύματα και αναλύσεις- είχαν αμεσοδημοκρατικά χαρακτηριστικά (πηγές: 1, 2).
Η διαδικασία – Τα «plenums»
Κάθε σχολή/τμήμα είχε τη δική της ανοιχτή συνέλευση (σερβικά: plenum) στην οποία συμμετείχαν όλοι οι φοιτητές/τριες που ήθελαν, όπου λαμβάνονταν όλες οι αποφάσεις που τους αφορούσαν με πλειοψηφία. Τα plenum κάθε σχολής συντονίζονταν μεταξύ τους μέσω εκλεγμένων αντιπροσώπων, όπου συντονίζονταν σε μια Κεντρική Συνέλευση. Αυτοί οι αντιπρόσωποι εκπροσωπούσαν κάθε plenum και ήταν ανακλητοί – υπήρξαν περιπτώσεις που αντιπρόσωποι εναλλάσσονταν. Παράλληλα, υπήρχαν και ομάδες εργασίας για διάφορες δουλειές, όπως επικοινωνία, οικονομικά, νομική υποστήριξη, διοργάνωση εκδηλώσεων κλπ.
Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι παρόμοιες κινηματικές διαδικασίες συντονισμού υπήρξαν και στο γαλλικό φοιτητικό κίνημα ενάντια στο CPE, το «σύμφωνο πρώτης πρόσληψης» με εξευτελιστικούς όρους για τους νέους εργαζόμενους αλλά και στο ελληνικό φοιτητικό κίνημα του 2006-2007. Αν και υπήρξαν διαφορές, οι ομοιότητες δείχνουν την εγγενή ανάγκη της ενιαίας συντονισμένης απάντησης όταν ένα κίνημα παίρνει μαζικά χαρακτηριστικά και έχει διάρκεια.
Παράλληλα δημιουργήθηκαν και μικτές συνελεύσεις στα πανεπιστήμια, από φοιτητές-εργαζόμενους-εκπαιδευτικούς (τα mezoplenums) αλλά και συνελεύσεις βάσης στις γειτονιές (τα zborovi) – φαινόμενο που πήρε μεγαλύτερη έκταση την άνοιξη του 2025.
Η «Λίστα»
Τα plenums αποφάσισαν να συγκροτήσουν εκλογικό ψηφοδέλτιο – γεγονός που είχε τεράστια πολιτική σημασία, ανεξάρτητα από το πως κατέληξε τελικά και το τι θα προκύψει σε επίπεδο κυβέρνησης.
Τα plenums αποφάσισαν να μην συμμετέχει κανένας φοιτητής/τρια στα ψηφοδέλτια και αυτά να συγκροτηθούν από «προσωπικότητες» – τεχνοκράτες. Αυτή ήταν μια απόφαση που ουσιαστικά απέκλειε ένα μεγάλο μέρος του κινήματος, υποτίθεται για να προωθηθεί η “σοβαρότητα”. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τα ψηφοδέλτια δεν ήταν σάρκα από τη σάρκα του κινήματος, με στόχο να ξεριζώσουν το πολιτικό σύστημα απ’ τα θεμέλιά του.
Όταν στα ψηφοδέλτια φιγουράρουν προσωπικότητες όπως ο τραπεζίτης πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας, Ντέγιαν Σόσκιτς, ή ο μεγαλοπαράγοντας του εμπορευματοποιημένου ευρωπαϊκου μπάσκετ και πρόεδρος της Ευρωλίγκας, Ντέγιαν Μποντιρόγκα καθώς και πολλά ακόμα άτομα του επιχειρηματικού κόσμου, δεν αποπνέει έναν αέρα ριζικής αλλαγής, το αντίθετο μάλλον.
Απέναντι στον αυταρχικό Βούτσιτς, επέλεξαν να αντιπαραβάλλουν ένα σύνολο «σοβαρών» ατόμων, «ειδικών» στα πεδία τους (ένα μεγάλο ποσοστό της Λίστας ήταν ακαδημαϊκοί), με βασικό κριτήριο ότι δεν εμπλεκόταν σε υποθέσεις διαφθοράς. Αυτό -κρίνοντας εκ του αποτελέσματος- μπορεί να ήταν ελκυστικό εκλογικά, ωστόσο δεν έβγαζε μπροστά μια ομάδα έτοιμη να συγκρουστεί με τα συμφέροντα του συστήματος (που ήταν το βασικό επίδικο του κινήματος).
Αυτό αποτυπώθηκε και στο μετριοπαθές προεκλογικό πρόγραμμα της Φοιτητικής Λίστας.
Με τι πρόγραμμα;
Το επίσημο πολιτικό πρόγραμμα ονομάστηκε «Φοιτητικό Σχέδιο» και αποτελούνταν από 11 σημεία, το οποίο συνδιαμορφώθηκε από φοιτητές και ειδικούς και εγκρίθηκε από τα plenums.
Τα περισσότερα σημεία του προγράμματος αφορούν αυτό που ονομάζεται «κράτος δικαίου», την αξιοκρατία, τη διαφάνεια, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης κλπ.
Στον τομέα της Παιδείας, της Υγείας και των εργασιακών, υπάρχουν προοδευτικές θέσεις για δωρεάν σχολικά βιβλία για όλους/ες, «ένας γιατρός σε κάθε χωριό», ενιαία τιμή φαρμάκων, μονιμοποίηση συμβασιούχων μετά από 12 μήνες εργασίας κλπ.
Πρόκειται βέβαια για θέσεις που θα συναντήσει κανείς σε πολλά ευρωπαϊκά κεντρώα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, αν και κάποιες από αυτές μπορεί να ακουστούν ριζοσπαστικές -όπως η δήμευση της περιουσίας όσων έχουν καταχραστεί την εξουσία. Το ερώτημα όμως είναι το ποιός και πως θα το εφαρμόσει αυτό στην πράξη, αν δεν είναι διατεθειμένος να συγκρουστεί με τον πυρήνα του συστήματος;
Στον αντίποδα, στα ψηφοδέλτια υπήρχαν και αρκετά άτομα με δεξιές-εθνικιστικές θέσεις στα εθνικά ζητήματα και την εξωτερική πολιτική, προωθώντας τη δραστική αύξηση των στρατιωτικών δαπανών (στο 5% του ΑΕΠ), καθώς και το γεγονός ότι θεωρούν το Κόσοβο τμήμα της Σερβίας. Τέτοιες θέσεις, όχι μόνο δεν αποπνέουν καμία ελπίδα για πραγματική αλλαγή, αλλά είναι ακραία επικίνδυνες για τους λαούς της περιοχής!
Παρακαταθήκη
Έχοντας αναφέρει όλα τα παραπάνω, αξίζει να σημειώσουμε τα εξής:
Ακόμα και οι πιο μισητοί-αυταρχικοί κυβερνώντες που έχουν γραπωθεί για δεκαετίες στην εξουσία, μπορούν να ανατραπούν! Για να γίνει πράξη κάτι τέτοιο χρειάζεται μαζικό κίνημα με δυναμικές κινητοποιήσεις, καταλήψεις, γενικές απεργίες. Παράλληλα χρειάζεται να υπάρχει πολιτική εναλλακτική. Όταν αυτή δεν υπάρχει, κάποιος τυχοδιώκτης θα βρεθεί να καλύψει αυτό το κενό.
Στη Σερβία αναπτύχθηκαν ανεξάρτητες δημοκρατικές διαδικασίες βάσης, που όμως είχαν τα όριά τους, που περιγράφηκαν παραπάνω. Τα όρια αυτά έπαιξαν τον καθοριστικό ρόλο στο να προβάλλουν μια άλλη, πιο σοβαρή, μη διεφθαρμένη κυβερνητική εκδοχή, που όμως θα διαχειριστεί την κατάσταση μέσα στα πλαίσια του συστήματος χωρίς ριζικές αλλαγές.
