Τα τελευταία χρόνια η λεγόμενη παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (generative AI) παρουσιάζεται ως μια από τις σημαντικότερες τεχνολογικές καινοτομίες της εποχής μας. Εργαλεία που δημιουργούν εικόνες, μουσική, βίντεο και κείμενα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα παρουσιάζονται ως μέσα που θα «απελευθερώσουν τη δημιουργικότητα» και θα αυξήσουν την παραγωγικότητα. Πίσω όμως από αυτή την εικόνα της τεχνολογικής προόδου κρύβεται μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα για τους δημιουργούς σε όλο τον κόσμο.
Πρόσφατες έρευνες που αφορούν τον χώρο της μουσικής, του κινηματογράφου, της εικονογράφησης και της δημοσιογραφίας δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν λειτουργεί απλώς ως ένα νέο εργαλείο. Σε πολλές περιπτώσεις μετατρέπεται σε άμεσο ανταγωνιστή των ίδιων των ανθρώπων που παρήγαγαν το υλικό πάνω στο οποίο εκπαιδεύτηκαν τα συστήματα αυτά. Με άλλα λόγια, οι καλλιτέχνες και οι εργαζόμενοι στον πολιτισμό κινδυνεύουν να χάσουν εισοδήματα από τις τεχνολογίες που στηρίχθηκαν στη δική τους δουλειά, καθώς τα συστήματα αυτά εκπαιδεύονται από έργα που αντλούνται από το διαδίκτυο, χωρίς άδεια και χωρίς αμοιβή.
Η πολιτιστική εργασία σε κρίση
Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης αρχίζουν ήδη να γίνονται αισθητές. Εικονογράφοι και γραφίστες αναφέρουν ότι χάνουν δουλειές επειδή πελάτες προτιμούν να χρησιμοποιήσουν εργαλεία AI που παράγουν εικόνες μέσα σε λίγα λεπτά. Στον χώρο της μουσικής δημιουργούνται τραγούδια εξ ολοκλήρου από αλγόριθμους, ενώ δημοσιογράφοι βλέπουν τα μέσα ενημέρωσης να πειραματίζονται με αυτοματοποιημένη παραγωγή άρθρων.
Η τάση αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα εξαφανιστούν οι δημιουργοί. Δείχνει όμως ότι αλλάζουν δραματικά οι όροι εργασίας τους. Πολλοί κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «επιμελητές» περιεχομένου που παράγεται μέσω ΑΙ, ενώ άλλοι βλέπουν την αξία της δουλειάς τους να υποτιμάται.
Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα, καθώς οι πρώτες έρευνες για τον οικονομικό αντίκτυπο του AI δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνειών.
Το Society of Authors, σε έρευνα με σχεδόν 800 συγγραφείς, εικονογράφους και μεταφραστές κατέγραψε ότι:
- το 26% των εικομογράφων έχει χάσει δουλειές λόγω της εισβολής της Τεχνητής Νοημοσύνης στον χώρο
- το 37% των εικομογράφων δηλώνει ότι το εισόδημά του έχει μειωθεί
- το 36% των μεταφραστών έχει χάσει αναθέσεις
- το 43% των μεταφραστών αναφέρει άμεση υποτίμηση της αμοιβής του εξαιτίας της χρήσης AI.
Την ίδια στιγμή, η διεθνής μελέτη της CISAC (Διεθνής Συνομοσπονδία Εταιρειών Συγγραφέων και Συνθετών), που εκπροσωπεί περισσότερους από πέντε εκατομμύρια δημιουργούς παγκοσμίως, εκτιμά ότι μέχρι το 2028 οι δημιουργοί μουσικής κινδυνεύουν να χάσουν έως και το 24% των εσόδων τους, ενώ στον οπτικοακουστικό τομέα η απώλεια μπορεί να φτάσει το 21%. Η συνολική απώλεια για τους δημιουργούς υπολογίζεται στα 22 δισ. ευρώ μέσα σε μία πενταετία. Το ίδιο διάστημα, η αγορά AI-generated περιεχομένου προβλέπεται να εκτοξευθεί από 3 δισ. ευρώ που είναι σήμερα σε 64 δισ. ευρώ.
Στο μεταξύ πολλοί εργαζόμενοι στον πολιτισμό βρίσκονται ήδη σε επισφαλείς συνθήκες εργασίας. Συμβάσεις ορισμένου χρόνου, ελεύθερη επαγγελματική απασχόληση και ασταθή εισοδήματα αποτελούν εδώ και χρόνια τον κανόνα σε πολλούς δημιουργικούς κλάδους. Η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να προστεθεί σε αυτή την ήδη δύσκολη πραγματικότητα.
Η «πρώτη ύλη» της τεχνητής νοημοσύνης
Για να λειτουργήσουν τα σύγχρονα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης χρειάζονται τεράστιες ποσότητες δεδομένων (datasets). Κείμενα, φωτογραφίες, πίνακες ζωγραφικής, τραγούδια, ταινίες, άρθρα και κάθε είδους πολιτιστικό περιεχόμενο συλλέγεται και χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση των αλγορίθμων.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι εκατομμύρια έργα δημιουργών έχουν αποθηκευθεί σε βάσεις δεδομένων χωρίς να ζητηθεί άδεια και χωρίς να δοθεί καμία αμοιβή στους ίδιους. Έτσι, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν πλέον να παράγουν εικόνες «στο στυλ» συγκεκριμένων καλλιτεχνών, να συνθέτουν μουσική που μοιάζει με αυτή γνωστών δημιουργών και να γράφουν άρθρα που θυμίζουν επαγγελματίες δημοσιογράφους.
Η διαδικασία αυτή έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως μια νέα μορφή «ψηφιακής εξόρυξης». Όπως οι εταιρείες εξορύσσουν φυσικούς πόρους από τη γη, έτσι και οι τεχνολογικές πλατφόρμες εξορύσσουν πολιτιστικό περιεχόμενο από το διαδίκτυο για να εκπαιδεύσουν τα μοντέλα τους.
Ποιοι κερδίζουν από το AI
Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης συγκεντρώνεται σε έναν μικρό αριθμό τεχνολογικών κολοσσών που διαθέτουν την απαραίτητη υπολογιστική ισχύ και τα οικονομικά μέσα. Εταιρείες όπως η Anthropic, η OpenAI, η Google και η Microsoft επενδύουν δισεκατομμύρια στην ανάπτυξη μοντέλων AI με στόχο να δημιουργήσουν νέες αγορές και να αυξήσουν τα κέρδη τους.
Στη συνέχεια, τα εργαλεία αυτά πωλούνται σε επιχειρήσεις που θέλουν να μειώσουν το κόστος παραγωγής περιεχομένου. Έτσι, μια διαφημιστική εταιρεία μπορεί να δημιουργήσει εικόνες χωρίς να πληρώσει εικονογράφους, μια εταιρεία παραγωγής μπορεί να πειραματίζεται με μουσική χωρίς να συνεργάζεται με συνθέτες και μια ιστοσελίδα μπορεί να δημιουργεί άρθρα χωρίς δημοσιογράφους.
Με αυτό τον τρόπο η τεχνητή νοημοσύνη συμπιέζει το κόστος εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις μπορούν να βγάζουν την ίδια ή και περισσότερη δουλειά με λιγότερους υπαλλήλους ή με χειρότερες αμοιβές.
Η μάχη για το μέλλον της δημιουργίας
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρόκειται να εξαφανιστεί ούτε θα είχε νόημα να διεκδικεί κανείς κάτι τέτοιο. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο στα χέρια των δημιουργών, βοηθώντας σε επαναλαμβανόμενες και χρονοβόρες εργασίες, στην επεξεργασία υλικού ή στην εξερεύνηση νέων ιδεών.
Καμία τεχνολογική εξέλιξη δεν είναι από μόνη της προοδευτική ή οπισθοδρομική. Το αν θα λειτουργήσει υπέρ της κοινωνίας ή σε βάρος της εξαρτάται από το ποιος τη διαχειρίζεται, από τους νόμους που τη ρυθμίζουν και από τους αγώνες που γίνονται για τον έλεγχό της.
Απέναντι σε αυτή την επίθεση , χρειάζεται ένα σύνολο άμεσων διεκδικήσεων που να προστατεύουν τους εργαζόμενους του πολιτισμού.
- Καμία χρήση έργων για εκπαίδευση AI χωρίς άδεια και αμοιβή. Κάθε εταιρεία που χρησιμοποιεί έργα δημιουργών για εκπαίδευση μοντέλων οφείλει να πληρώνει αναλογικά δικαιώματα μέσω των οργανισμών διαχείρισης δικαιωμάτων.
- Πλήρης διαφάνεια στις βάσεις δεδομένων εκπαίδευσης (datasets). Οι εταιρείες πρέπει να υποχρεωθούν να δημοσιοποιούν ποια έργα και ποιες πηγές χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση των μοντέλων τους.
- Δικαίωμα εξαίρεσης των δημιουργών. Κάθε καλλιτέχνης, συγγραφέας ή δημοσιογράφος πρέπει να έχει το δικαίωμα να εξαιρεί το έργο του από τη χρήση σε συστήματα AI.
- Συλλογικές συμβάσεις για τη χρήση AI. Η εισαγωγή εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης σε εκδοτικούς οίκους, δημιουργικά γραφεία και πολιτιστικούς οργανισμούς πρέπει να γίνεται μόνο μέσα από συλλογική διαπραγμάτευση με τα σωματεία.
- Για να γίνουν όλα αυτά εφικτά πρέπει να περάσουν οι μεγάλοι τεχνολογικοί κολοσσοί στην ιδιοκτησία και τον έλεγχο της κοινωνίας, προκειμένου η ανάπτυξη του ΑΙ να υπηρετεί τους εργαζόμενους και τον πολιτισμό.
