Στις 26 Αυγούστου, η κατάρρευση ενός παγετώνα στο κεντρικό Νεπάλ κοντά στα σύνορα με την Κίνα, προκάλεσε πλημμύρα που έθαψε κάτω από τη λάσπη αρκετές πόλεις και κατέστρεψε ολοσχερώς ολόκληρα χωριά. Μέχρι τις 10 Σεπτέμβρη, τουλάχιστον 1.350 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους και 5.000 αγνοούνται, ενώ πολλοί εργάτες εξακολουθούν να είναι παγιδευμένοι στις σήραγγες διαφόρων υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων.
Αναμένεται ότι θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να ανακάμψει η τοπική οικονομία από τις σοβαρές ζημιές που προκάλεσαν οι πλημμύρες. Πολλές από τις πληγείσες περιοχές είναι κυρίως αγροτικές, όπου οι κάτοικοι βασίζουν την επιβίωσή τους στη γεωργία και το λιανεμπόριο. Επιπλέον, καθώς το Νεπάλ στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εξαγωγές ενέργειας (που προέρχεται κυρίως από υδροηλεκτρικές μονάδες), το μέλλον φαίνεται ζοφερό για την οικονομία της χώρας στο σύνολό της. Εάν οι παγετώνες συνεχίσουν να καταρρέουν, οι υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις, όπως και οι ζωές πολλών από τους εργαζομένους στον τομέα της παραγωγής ενέργειας, θα βρίσκονται σε μόνιμο κίνδυνο.
Μια απειλή για εκατομμύρια ανθρώπους
Και όλα δείχνουν ότι η τάση αυτή θα συνεχιστεί. Σύμφωνα με τον αξιωματούχο του ΟΗΕ Κάνι Βιγκναράτζα, τα επόμενα χρόνια εκατομμύρια άνθρωποι στην περιοχή ενδέχεται να πληγούν ή να βρεθούν σε κίνδυνο από παρόμοια φαινόμενα. Το 2020, 47 παγετώδεις λίμνες χαρακτηρίστηκαν ως δυνητικά επικίνδυνες, ενώ σήμερα ο αριθμός τους εκτιμάται ότι είναι αρκετά μεγαλύτερος.
Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Κούντα Ντίξιτ, σε συνέντευξή του στο «Democracy Now», εξηγεί ότι όχι μόνο οι παγετώνες, αλλά και τμήματα των ίδιων των βουνών ενδέχεται να καταρρέουν, καθώς ο πάγος από τους παγετώνες που λιώνει, μέχρι πρόσφατα γέμιζε τις ρωγμές στα βράχια που είχαν δημιουργηθεί λόγω της έντονης σεισμικής δραστηριότητας στην περιοχή. Έτσι, όταν ένας παγετώνας αποσπάται, ενδέχεται να παρασύρει μαζί του ολόκληρα τμήματα βουνών. Εξήγησε επίσης ότι δεν αποκλείεται να συνέβη ακριβώς αυτό κατά την καταστροφή της 26ης Αυγούστου: βράχοι και πάγος να αποκολλήθηκαν και να κατέρρευσαν μαζί.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι στο περιοδικό «Nature», μεταξύ 2000 και 2023, οι παγετώνες του πλανήτη έχουν χάσει κατά μέσο όρο το 5% του πάγου τους. Η μελέτη αναφέρει επίσης ότι «η απώλεια μάζας των παγετώνων είναι περίπου 18% μεγαλύτερη από την απώλεια του παγετώδους καλύμματος της Γροιλανδίας και υπερδιπλάσια από εκείνη του παγετώδους καλύμματος της Ανταρκτικής». Πριν καταλήξει στη θάλασσα (συμβάλλοντας στην άνοδο της στάθμης της), το νερό από το λιώσιμο των παγετώνων συχνά περνάει από περιοχές με ανθρώπινη παρουσία, προκαλώντας μαζικούς θανάτους και καταστροφές.
Ποιος πληρώνει το τίμημα;
Το Νεπάλ εκτιμάται ότι παράγει το 0,5% των παγκόσμιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα ανά κάτοικο, ενώ η Κίνα παράγει το 9,13%, οι ΗΠΑ το 13,59%, η Ρωσία το 14,06%, η Ιαπωνία το 7,79%, η Σαουδική Αραβία το 17,73%, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα το 19,45% και το Κατάρ το 45,33%! Ωστόσο, η θέση του στον παγκόσμιο χάρτη, καθιστά το Νεπάλ εξαιρετικά ευάλωτο στις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Το ίδιο ισχύει για χώρες όπως το Κιριμπάτι (0,61% των εκπομπών CO2 ανά κάτοικο), το Βανουάτου (0,9%), τα Νησιά του Σολομώντα (0,45%) και άλλα νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού Ωκεανού που απειλούνται άμεσα από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Ή τις φτωχές αφρικανικές χώρες, που εκτίθενται σε ακραία κύματα ξηρασίας και στους λιμούς που τα ακολουθούν (Σομαλία 0,05%, Τσαντ 0,16%).
Η κυβέρνηση του Νεπάλ απαιτεί κλιματικές αποζημιώσεις από τις ΗΠΑ, την Κίνα και την Ινδία, καθώς αυτές είναι οι χώρες που συμβάλλουν περισσότερο (σε απόλυτους αριθμούς) στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι συγκαταλέγονται μεταξύ των ισχυρότερων οικονομιών του κόσμου (καθώς και των μεγαλύτερων ρυπαντών του πλανήτη), οι ισχυρές χώρες δεν δείχνουν καμία πρόθεση να βοηθήσουν τις φτωχότερες να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες των πολιτικών που οι ίδιες εφαρμόζουν.
Οι κούφιες υποσχέσεις των Συνόδων για το Κλίμα
Η COP27 (27η Σύνοδος του ΟΗΕ για το Κλίμα) που πραγματοποιήθηκε στην Αίγυπτο το 2022, ίδρυσε το «Ταμείο Απωλειών και Ζημιών», με σκοπό την αντιμετώπιση:
«…απωλειών και ζημιών, προκειμένου να βοηθηθούν οι αναπτυσσόμενες χώρες που είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στις αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής να ανταποκριθούν στις οικονομικές και μη οικονομικές απώλειες και ζημίες που συνδέονται με τις αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, συμπεριλαμβανομένων των ακραίων καιρικών φαινομένων…».
Το ταμείο υποτίθεται ότι θα ήταν έτοιμο να αρχίσει να πραγματοποιεί πληρωμές το 2025. Στην πραγματικότητα, σήμερα το ταμείο διαθέτει σχεδόν 250 εκατομμύρια δολάρια, ενώ οι δεσμεύσεις των πλούσιων χωρών πλησιάζουν το 1 δισεκατομμύριο δολάρια και οι αιτήσεις των φτωχών χωρών ανέρχονται σε περίπου 3 δισεκατομμύρια. Και αυτό χωρίς να υπολογιστεί το ποσό που θα χρειαστεί το Νεπάλ για να ανακάμψει από την καταστροφή, αλλά και για να αντιμετωπίσει την επικίνδυνη κατάσταση που διαμορφώνεται στα βουνά της χώρας – μόνο οι ζημιές στις υδροηλεκτρικές υποδομές της εκτιμώνται σε περίπου 2,6 δισεκατομμύρια δολάρια.
Όσον αφορά τις χώρες από τις οποίες το Νεπάλ ζητά αποζημίωση, η Κίνα δεν έχει αναλάβει καμία δέσμευση προς το ταμείο, υποστηρίζοντας ότι βοηθά άμεσα τις φτωχές χώρες επενδύοντας στις υποδομές τους. Η Ινδία θεωρείται η ίδια μια περιβαλλοντικά ευάλωτη χώρα, πράγμα που σημαίνει ότι είναι πιο πιθανό να λάβει βοήθεια, παρά να συμβάλλει στα ποσά που απαιτούνται για αποζημιώσεις. Όσο για τις ΗΠΑ, έχουν αποσυρθεί από το ταμείο, καθώς και από τις συμφωνίες που έχουν υπογραφεί στις Συνόδους του ΟΗΕ για το Κλίμα, από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε την εξουσία.
Υποκρισία
Δεν περίμενε βέβαια κανείς από κυβερνήσεις, μεγάλες επιχειρήσεις και θεσμούς όπως ο ΟΗΕ να λύσουν το πρόβλημα. Η πρόσφατη ιστορία των COP είναι μια ιστορία υποκρισίας, καθώς στην πραγματικότητα αποτελούν πεδίο συνάντησης και συναλλαγής ανάμεσα σε κυβερνήσεις από όλο τον κόσμο και σε εταιρείες ορυκτών καυσίμων. Στην καλύτερη περίπτωση αποφασίζουν να θέσουν γενικόλογους, μη δεσμευτικούς στόχους, ενώ στη χειρότερη κλείνουν συμφωνίες εκμετάλλευσης νεών κοιτασμάτων ορυκτών καυσίμων και εμπορίου ρύπων. Στην πραγματικότητα, η μόνη δύναμη που μπορεί να θέσει τέλος σε αυτή την καταστροφική πορεία είναι η οργανωμένη δύναμη των εργαζομένων, των φτωχών και των καταπιεσμένων του κόσμου. Είναι επείγουσα ανάγκη, σε διεθνές επίπεδο, να παλέψουμε για:
- Άμεση αποζημίωση προς τις φτωχές χώρες για τις ζημίες που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, καθώς και μέτρα πρόληψης για την ελαχιστοποίηση των μελλοντικών επιπτώσεων – με μαζική χρηματοδότηση από τις ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου.
- Μαζικές δημόσιες επενδύσεις στην έρευνα για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και άμεση εφαρμογή ενός σχεδίου για την αξιοποίησή τους, προκειμένου να τερματιστεί επειγόντως η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
- Οι πολυεθνικές εταιρείες ενέργειας πρέπει να περάσουν σε δημόσια ιδιοκτησία, υπό τον έλεγχο και τη διαχείριση των εργαζομένων, στο πλαίσιο ενός σοσιαλιστικού σχεδιασμού σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
