Μάρκο Βερουτζιο
Πολλοί μαθητές και μαθήτριες της Α΄ Λυκείου, πολλές μαθήτριες στην πρώτη γραμμή των σχολικών μπλοκ, αλλά πάνω απ’ όλα, μια εντονότερη επίγνωση του κινδύνου του πολέμου: φωνές, συνθήματα και ορισμένες αντιφάσεις στην πορεία της 16ης Οκτωβρίου στη Ρώμη.
Στη μεγάλη, θορυβώδη πορεία που διέσχιζε τις συνοικίες Εσκουιλίνο και Τραστέβερε, με μαθητές και μαθήτριες να προστίθενται στη διαδρομή από κάθε γωνιά της Ρώμης, έβλεπε κανείς πολλούς πολύ νεαρούς μαθητές των πρώτων τάξεων του Λυκείου, καθώς και πολλές μαθήτριες να ηγούνται των σχολικών μπλοκ, με τις ντουντούκες στο χέρι και φωνάζοντας συνθήματα. Μέσα στο κάπως συγκεχυμένο μείγμα αιτημάτων που εκφράζονταν με φωνές, πανό και χειροποίητα πλακάτ – αντιφασισμός, Παλαιστίνη, περισσότερη χρηματοδότηση για τα δημόσια σχολεία, αντίθεση στο πλαφόν που επέβαλε η κυβέρνηση Μελόνι πριν από λίγες εβδομάδες στον αριθμό των αλλοδαπών μαθητών ανά τάξη – το αντιπολεμικό μήνυμα ακουγόταν φέτος πιο καθαρά.
Δεν εκφραζόταν μόνο με συνθήματα όπως «Περισσότερες αίθουσες, λιγότερες βόμβες», αλλά και με την ξεκάθαρη απόρριψη των εξοπλισμών, της επαναφοράς της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας που πλανάται πάνω από τη νεολαία της Ευρώπης και, γενικότερα, της ιδέας ότι οι νέοι πρέπει να θυσιαστούν στον βωμό μιας πατρίδας που τους προσφέρει ως αντάλλαγμα επισφαλείς και κακοπληρωμένες δουλειές, σπίτια που δεν μπορούν να πληρώσουν, ανεπαρκείς δημόσιες υπηρεσίες και, μετά απ’ όλα αυτά, πενιχρές συντάξεις.
Πριν ξεκινήσει η πορεία, συναντώ μια μικρή ομάδα μαθητών από το Καραβάτζιο, ένα λύκειο με καλλιτεχνική κατεύθυνση. Ένας από αυτούς κρατά ένα πλακάτ που ζητά περισσότερες αίθουσες και λιγότερες βόμβες.
«Τι εννοείτε μ’ αυτό;» ρωτάω.
«Εννοούμε», απαντούν δύο μαθήτριες, «ότι στο σχολείο μας υπάρχει ένα πεσμένο κλαδί δέντρου που κανείς δεν έχει φροντίσει να απομακρύνει, ενώ έχουμε κι ένα σπασμένο παράθυρο. Δεν υπάρχουν ποτέ χρήματα για να επισκευαστούν αυτά. Για τις βόμβες, όμως, πάντα βρίσκουν χρήματα».
«Και η στρατιωτική θητεία; Γίνεται συζήτηση και στην Ιταλία. Έχετε ακούσει κάτι;»
«Φυσικά, και μας ανησυχεί κι αυτό».
«Πρέπει να προετοιμαστείτε να χάσετε τα παιδιά σας σε έναν πόλεμο με τη Ρωσία», δήλωσε πριν από λίγους μήνες ο επικεφαλής των γαλλικών ενόπλων δυνάμεων. Την ίδια ώρα, ο Γερμανός καγκελάριος Μερτς, που παρουσιάζεται από τον φιλελεύθερο Τύπο ως σημαιοφόρος του αγώνα ενάντια στους «ναζί του AfD», ανακοίνωσε σε όλο τον κόσμο ότι η Γερμανία «θα αποκτήσει τις ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις στην Ευρώπη». Ρωτάω μερικούς μαθητές αν έχουν διαβάσει αυτές τις δηλώσεις. Όχι, απαντούν, αλλά εικόνες από τις διαδηλώσεις μαθητών και μαθητριών στη Γερμανία και τη Γαλλία κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έχουν φτάσει και σ’ αυτούς.
«ΟΧΙ ΣΤΟΥΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥΣ», γράφει το πλακάτ που κρατά ένας μαθητής από το λύκειο Αουγκούστο.
«Είμαστε ενάντια στους εξοπλισμούς, γιατί αποτελούν το πρώτο βήμα προς τον πόλεμο», εξηγεί. «Πρέπει να βρούμε άλλους τρόπους να διαχειριζόμαστε τις διεθνείς εντάσεις», προσθέτει ένας άλλος μαθητής.
Το σχολείο τους έχει οργανώσει συναντήσεις με μαθητές από την Ουκρανία, κάποιες διαδικτυακά και κάποιες διά ζώσης.
«Ήρθαν από την Ουκρανία για μία μέρα. Μας είπαν πώς προσπαθούν να συνεχίσουν να ζουν μια φυσιολογική ζωή, παρόλο που βρίσκονται σε πόλεμο».
Ποιο συμπέρασμα έβγαλαν; Τα περισσότερα όπλα δεν είναι η απάντηση. Αντίθετα, «πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να μην καταλήξουμε κι εμείς στην ίδια κατάσταση με αυτούς».
«Θέλουμε περισσότερες αίθουσες, όχι περισσότερες βόμβες», φωνάζει μια νεαρή κοπέλα από την ντουντούκα, πάνω σε μια μελωδία δανεισμένη από τις εξέδρες των ιταλικών ποδοσφαιρικών γηπέδων.
«Δεν θέλουμε πόλεμο», δηλώνει μια άλλη, μπροστά σε ένα πανό που γράφει «Όχι στον πόλεμο», με περίπου δέκα πλακάτ πίσω της να επαναλαμβάνουν το ίδιο μήνυμα.
Τα μηνύματα, όμως, περνούν και μέσα από τα μπλουζάκια. «Η νεολαία είναι η πιο ζωντανή φλόγα της Επανάστασης. Λένιν», διαβάζω στην πλάτη μιας μαθήτριας. Στην πλάτη ενός νεαρού που φαίνεται λίγο μεγαλύτερος από τους περισσότερους διαδηλωτές διαβάζω: «Αν μας εξοπλίσετε, δεν θα πάμε».
«Είμαι φοιτητής», επιβεβαιώνει. «Είμαι μέλος της Rete della Conoscenza (Δίκτυο της Γνώσης), μιας αριστερής φοιτητικής οργάνωσης που συσπειρώνει φοιτητές και μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ακόμη και μεταξύ των φοιτητών, η προοπτική ενός πολέμου που πλησιάζει προκαλεί όλο και μεγαλύτερη ανησυχία, ενώ οι διαδηλώσεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες βοηθούν να γίνει το ζήτημα πιο συγκεκριμένο. Γι’ αυτό προσπαθούμε να εξασφαλίσουμε και στην Ιταλία μαζική συμμετοχή στη διεθνή ημέρα αγώνα στις 20 Νοεμβρίου».
Την επόμενη μέρα, από την εξέδρα στην Πιάτσα ντελ Πόπολο, ο Μαουρίτσιο Λαντίνι, γενικός γραμματέας της CGIL, της μεγαλύτερης συνομοσπονδίας συνδικάτων στην Ιταλία, θα ανακοινώσει ότι η CGIL θα συμμετάσχει επίσης, καλώντας σε γενική απεργία.
«Γιατί ο πόλεμος βρίσκεται φέτος τόσο έντονα στο προσκήνιο;» ρωτάω μια ομάδα μαθητών από το λύκειο Σωκράτης.
«Επειδή τα σχολεία καταρρέουν. Δεν υπάρχουν ποτέ χρήματα για την εκπαίδευση, αλλά πάντα βρίσκουν χρήματα για όπλα», απαντά ένας μαθητής που ανήκει στη μαθητική συλλογικότητα Ντάντε ντι Νάνι [ο Ντι Νάνι ήταν 19χρονος παρτιζάνος που σκοτώθηκε από τους φασίστες] και είναι επίσης μέλος του Κομμουνιστικού Μετώπου Νεολαίας. Σπεύδει, πάντως, να διευκρινίσει ότι βρίσκεται εδώ αποκλειστικά ως μαθητής.
«Δεν σας ανησυχεί ακόμη περισσότερο η πιθανότητα να επανέλθει η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία;» ρωτάω.
«Είναι δύσκολο να βάλεις αυτά τα πράγματα σε σειρά προτεραιότητας. Ανάμεσα στο να πρέπει να πάμε στον στρατό και στο να περάσουμε ολόκληρη τη ζωή μας κάνοντας περιστασιακές δουλειές, χωρίς καμία ασφάλεια και με άθλιους μισθούς, δεν ξέρω τι μας προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία. Όλα μάς προκαλούν άγχος».
Υπάρχουν βέβαια και ορισμένες «αντιφάσεις μέσα στον λαό», όπως λέγαμε παλιότερα. Οι διαδρομές που ακολουθεί η πολιτική συνείδηση είναι γνωστό ότι είναι περίπλοκες, σήμερα περισσότερο από ποτέ.
«Δεν έχουμε καμία βοήθεια για την αγορά των σχολικών βιβλίων, που μπορεί να μας κοστίσουν μέχρι και 1.200 ευρώ τον χρόνο», λέει μια μαθήτρια από το λύκειο Τζόρτζι, όταν τη ρωτάω γιατί συμμετέχει στη διαδήλωση. «Και έχουμε καθηγητές που γερνούν όλο και περισσότερο, επειδή δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να βγουν στη σύνταξη».
«Και τι γίνεται με τη στρατιωτική θητεία;»
«Ε, δεν είμαι αντίθετη, για να είμαι ειλικρινής. Νομίζω ότι θα μπορούσε να είναι χρήσιμη, μια εκπαιδευτική εμπειρία, ιδιαίτερα για τα αγόρια, αλλά όχι ως προετοιμασία για πόλεμο».
«Τι λες τώρα;» πετάγεται ένα αγόρι από το λύκειο Λέβι Τσιβίτα, ένα από τα λύκεια που τελούν υπό κατάληψη από τους μαθητές φέτος. Περπατά δίπλα μας και έχει ακούσει τη συζήτηση.
«Οι εξοπλισμοί και η στρατιωτική θητεία δεν έχουν καμία σχέση με την εκπαίδευση. Έχουν να κάνουν με την προετοιμασία για πόλεμο, κι εμείς δεν θέλουμε να πάμε στον πόλεμο. Ούτε θέλουμε να φέρνουν τον πόλεμο μέσα στις σχολικές αίθουσες. Πέρυσι, το σχολείο μας συζητούσε μια συνεργασία με τη Leonardo, μια κρατική εταιρεία και μία από τις μεγαλύτερες πολεμικές βιομηχανίες στον κόσμο. Τελικά, δεν προχώρησε τίποτα, αλλά είμαστε αντίθετοι στο να οργανώνουν τα σχολεία προγράμματα εργασιακής εμπειρίας ή άλλες δραστηριότητες με μια εταιρεία που κατασκευάζει όπλα».
Καθώς η πορεία διασχίζει το Τεστάτσιο και κατευθύνεται προς το Τραστέβερε, με προορισμό το υπουργείο Παιδείας – που μετονομάστηκε σε Υπουργείο Παιδείας και Αξιοκρατίας από την κυβέρνηση Μελόνι – ακούγονται οι πρώτες εκρήξεις πριν φτάσουμε στη γέφυρα. Κροτίδες, ίσως και αυτοσχέδιες βόμβες. Αρκετές εκατοντάδες μαθητές που βρίσκονται στην κεφαλή της πορείας γυρίζουν και τρέχουν πανικόβλητοι προς τα πίσω.
«Κάνει έφοδο η αστυνομία;» ρωτάει κάποιος.
Ύστερα από λίγα λεπτά, η διαδήλωση συνεχίζεται κανονικά.
Αυτή τη φορά, ωστόσο, αντί να περιοριστεί στο να σταθμεύσει αστυνομικά οχήματα στις ράμπες που οδηγούν στο υπουργείο και να αναπτύξει δύο διμοιρίες ΜΑΤ στη λεωφόρο Βιάλε Τραστέβερε όπως κάνει συνήθως, η αστυνομική διεύθυνση έχει αποκλείσει ολόκληρη την περιοχή γύρω από το υπουργείο, ξεκινώντας από την απέναντι όχθη του Τίβερη. Ακόμη και πριν από τη γέφυρα, οι κάθετοι δρόμοι έχουν αποκλειστεί από δυνάμεις της κρατικής αστυνομίας, της οικονομικής αστυνομίας και ακόμη και της σωφρονιστικής αστυνομίας.
Εκατό μέτρα πριν η πορεία βγει στη λεωφόρο Βιάλε Τραστέβερε και στρίψει αριστερά προς το υπουργείο, ακούγεται ένα νέο μπαράζ εκρήξεων, που ακολουθείται από άλλη μία πανικόβλητη υποχώρηση των μαθητών. Η πορεία διαλύεται. Αρκετές εκατοντάδες συνεχίζουν προς τον προορισμό τους και συγκεντρώνονται έξω από το υπουργείο. Την ίδια ώρα, μια ομάδα νεαρών με καλυμμένα πρόσωπα επιτίθεται στους αστυνομικούς που έχουν αναπτυχθεί μπροστά από το κτίριο, πετώντας κροτίδες, αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς και αφρό από πυροσβεστήρες.
Το υπόλοιπο σώμα της πορείας σταματά στη Βία Ιντούνο, έξω από τον κινηματογράφο Τρόιζι, πίσω από ένα πανό, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πλήθους διαλύεται. Καθώς περπατάω πίσω στον δρόμο, συναντώ ομάδες μαθητών που συζητούν αν θα συνεχίσουν. Κάποιοι μιλούν στο τηλέφωνο με άτομα που βρίσκονται στο σημείο όπου πέφτουν οι κροτίδες.
«Γίνεται χάος, παιδιά. Δεν θέλω να μπλέξω. Φεύγω για το σπίτι», λέει μια νεαρή κοπέλα.
Κατευθύνομαι προς τον σταθμό Πιραμίντε για να πάρω τη γραμμή Β του μετρό. Τρεις μαθήτριες περπατούν δίπλα μου. Επιστρέφουν κι αυτές από την πορεία: η μία φορά χιτζάμπ, η άλλη είναι μαύρη, ενώ η τρίτη – σύμφωνα με τα κριτήρια που θα εφαρμόσει ο υπουργός Παιδείας Βαλντιτάρα για να διακρίνει τους αλλοδαπούς από τους Ιταλούς μαθητές, προκειμένου να επιβάλει το πλαφόν του – θα έπρεπε να θεωρείται «Ιταλίδα», τουλάχιστον έτσι υποθέτω.
«Ρε παιδιά», ξεκινά η κοπέλα με το χιτζάμπ, «θα δείτε ότι τα δελτία ειδήσεων δεν θα πουν κουβέντα γι’ αυτό».
«Όχι, το La7 θα το καλύψει. Το TG1 δεν θα πει τίποτα», απαντούν οι άλλες.
«Ναι, αλλά αντί να εξηγήσουν γιατί κάναμε απεργία, θα πουν μόνο ότι έγιναν συγκρούσεις και ότι κάποιοι πέταξαν κροτίδες. Τέλος πάντων, χέστηκα», καταλήγει η μαύρη κοπέλα.
Γελούν και με αφήνουν με τις τελευταίες σκέψεις της ημέρας.
Η πρώτη είναι ότι καταλαβαίνουν πώς λειτουργεί το σύστημα. Τα πράγματα θα εξελιχθούν ακριβώς όπως τα προβλέπουν. Τα τοπικά μέσα ενημέρωσης ανοίγουν με τις κροτίδες, τις αυτοσχέδιες βόμβες και τους «κουκουλοφόρους διαδηλωτές». Τα εθνικά μέσα έχουν μια κάπως πιο σύνθετη προσέγγιση, αλλά αυτό αρκεί: η κυβέρνηση καταδικάζει τη «βία» των διαδηλωτών, ενώ η «αντιπολίτευση» απαντά ότι, φυσικά, η «βία» πρέπει πάντα να καταδικάζεται, αλλά η ίδια η διαδήλωση ήταν «ειρηνική».
Πέρα από το πολιτικό θέατρο, τα γεγονότα παραμένουν: οι εκρήξεις είχαν ως αποτέλεσμα να απομακρυνθεί το μεγαλύτερο μέρος των μαθητών που συμμετείχαν στην πορεία. Με ποιο σκοπό;
Η τελευταία μου σκέψη αφορά τις τρεις νεαρές μαθήτριες. Αν τύχαινε να περνά από εκεί ο Βαλντιτάρα, όπως οποιοσδήποτε άλλος περαστικός, θα μπορούσα να τον ρωτήσω ποια από τις τρεις θεωρεί «αλλοδαπή» και ποια όχι.
