Η αποκάλυψη των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, ήρθε σαν μια ακόμη υπενθύμιση της ιστορικής μνήμης που προσπάθησαν και προσπαθούν ακόμη να θάψουν οι νικητές του εμφυλίου πολέμου.
Σήμερα, που οι φασιστικές και ναζιστικές οργανώσεις και η ακροδεξιά προσπαθούν ξανά να σηκώσουν κεφάλι, είναι σημαντικό να θυμόμαστε τα γεγονότα του παρελθόντος και να διαφυλάττουμε την ιστορική μνήμη. Το «εθνικό» αφήγημα για την περίοδο πριν και κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, είναι γεμάτο ιστορικές «τρύπες» και προσπαθεί να συμμαζέψει τα ασυμμάζευτα όσον αφορά την στάση της ελληνικής κυρίαρχης τάξης.
Δεν είναι τυχαίος άλλωστε ο -μοναδικός στα ευρωπαϊκά χρονικά- εορτασμός της 28ης Οκτώβρη 1940 ως εθνικής επετείου, της έναρξης δηλαδή του πολέμου ενάντια στην Ιταλία, αντί για την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Ναζί, στις 12 Οκτώβρη του 1944. Όλοι αυτοί οι ακροβατισμοί προσπαθούν να κρύψουν την ιστορική αλήθεια, ότι η αστική τάξη της Ελλάδας είτε συνεργάστηκε με τους κατακτητές ενάντια στον ελληνικό λαό, είτε διέφυγε στο Κάιρο και άφησε τον κόσμο να βγάλει το φίδι από την τρύπα.
Το μεταξικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου
Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου ήταν ένα σκληρά καταπιεστικό καθεστώς, που είχε ως πρότυπο την Ιταλία του Μουσολίνι, την Ισπανία του Φράνκο και τη Γερμανία του Χίτλερ, αν και ήταν δεμένο στο άρμα του αγγλικού ιμπεριαλισμού. Προέκυψε από την ανάγκη του ελληνικού κεφαλαίου να οχυρωθεί απέναντι στην ταχεία ανάπτυξη του ελληνικού εργατικού κινήματος.
Κατά τη διάρκεια της μεταξικής δικτατορίας (1936-1940) οι αριστεροί, οι κομμουνιστές και οι συνδικαλιστές διώκονταν ανηλεώς. Ο εγκλεισμός στις φυλακές – κολαστήρια της Ακροναυπλίας (από όπου ήταν η πλειοψηφία των 200 εκτελεσθέντων στην Καισαριανή, ανάμεσα τους και 11 τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές) και της Κέρκυρας, η εξορία στην Ανάφη, τη Φολέγανδρο και τον Άη Στράτη αποτελούσαν την επίσημη κρατική πολιτική.
Το εργατικό κίνημα ήταν ο σημαντικότερος εχθρός, τόσο για τον Μεταξά, όσο και για τους Ναζί. Αυτός ήταν και ο λόγος που το καθεστώς Μεταξά δεν δίστασε να παραδώσει χιλιάδες φυλακισμένους κομμουνιστές και συνδικαλιστές στη χιτλερική κατοχή. Πολλοί από αυτούς μεταφέρθηκαν διαδοχικά σε στρατόπεδα όπως της Λάρισας και τελικά στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Η 1η κυβέρνηση δωσιλόγων του Τσολάκογλου (30 Απρίλη 1941 – 2 Δεκέμβρη 1942), τους διατήρησε έγκλειστους, αποδεικνύοντας τη συνέχεια του κράτους ως προς αυτό το ζήτημα.
Η ιστορική μνήμη ως προϊόν αγοροπωλησίας
Το φωτογραφικό υλικό που ήρθε στο φως της δημοσιότητας στα μέσα του Φλεβάρη, πιθανότατα προήλθε από άλμπουμ Γερμανού αξιωματικού, ο οποίος υπηρετούσε εκείνο το χρονικό διάστημα στη Μαλακάσα. Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν κομμάτι της κληρονομιάς όχι μόνο του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος, αλλά του επίσημου ελληνικού κράτους.
Μετά την τεράστια δημοσιότητα που πήρε το θέμα και τις κοινωνικές πιέσεις που άσκησε αυτό στην ελληνική κυβέρνηση, ανακοινώθηκε ότι οι φωτογραφίες θα επέλθουν στην ιδιοκτησία του Υπουργείου Πολιτισμού, κάτι το οποίο αποτελεί ένα θετικό βήμα.
Η συζήτηση που έχει προκύψει βέβαια, στην ουσία ανοίγει το ζήτημα της επίσημης κρατικής πολιτικής για την Εθνική Αντίσταση.
Η υποκρισία του ελληνικού κράτους
Είναι διατεθειμένο το ελληνικό κράτος να διαφυλάξει την ιστορική κληρονομιά της αντίστασης απέναντι στον φασισμό;
Ακόμα και αν τώρα πάρει στην κατοχή τους τις φωτογραφίες, υπάρχουν πολλά ακόμη που δεν φαίνεται καθόλου διατεθειμένο να κάνει. Όπως για παράδειγμα να αναγνωρίσει έστω και δεκαετίες μετά το γεγονός ότι μεγάλο κομμάτι του κρατικού μηχανισμού και όχι μόνο, δωσίλογοι και των ταγματασφαλίτες, συνεργάστηκαν με τους Ναζί, πλούτισαν από τις περιουσίες των εκτοπισμένων Εβραίων της Θεσσαλονίκης, αγόρασαν κοψοχρονιά τα σπίτια του λαού για ένα κομμάτι ψωμί, πρόδωσαν αγωνιστές της Αντίστασης φορώντας κουκούλες στα μπλόκα της Κοκκινιάς, της Νέας Ιωνίας, του Περιστερίου και αλλού, δολοφόνησαν χωρίς τύψεις τους ίδιους τους ανάπηρους του αλβανικού μετώπου.
Και βέβαια να αναγνωρίσει επίσημα ότι ο «ελληνικός στρατός κατοχής» όπως τον χαρακτηρίζει εύστοχα ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης στο βιβλίο του «Οι δωσίλογοι» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2023), οι γερμανοτσολιάδες των ταγμάτων ασφαλείας, της Βασιλικής χωροφυλακής και οι «Μπουραντάδες» του μηχανοκίνητου τμήματος της Αστυνομίας Πόλεων (πήραν το συγκεκριμένο όνομα από τον επικεφαλής τους) μετά την απελευθέρωση άλλαξαν στολή και έγιναν ο επίσημος Εθνικός στρατός κατά τον εμφύλιο και κυβέρνησαν για δεκαετίες. Σε αυτά τα ίδια στρώματα ανήκουν και αυτοί που στη συνέχεια αποτέλεσαν τον κορμό της χούντας της περιόδου 1967-1974, ενώ σήμερα οι πολιτικοί τους απόγονοι βρίσκονται στα κόμματα της δεξιάς και της ακροδεξιάς, όπως και των φασιστικών οργανώσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι μόλις μερικές ώρες αφότου κυκλοφόρησαν οι φωτογραφίες, φασιστοειδή έσπασαν τμήμα του μνημείου με τα ονόματα των 200 στο σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η περίοδος είτε αποσιωπάται στα σχολεία ή διδάσκεται ελλιπώς και μεροληπτικά. Ούτε ότι τα κρατικά αρχεία από εκείνη την περίοδο δεν έχουν δοθεί πλήρως στη δημοσιότητα παρότι έχουν περάσει 80 χρόνια.
Την ιστορική μνήμη δεν μπορούμε να περιμένουμε να τη διαφυλάξουν όπως χρειάζεται το επίσημο κράτος και η ελληνική αστική τάξη. Είναι χρέος μας να τη διαφυλάξουμε εμείς, ο κόσμος της Αριστεράς και των κινημάτων.
Μαρτυρίες των μελλοθάνατων
Ο Θεόδωρος Τσερπές, πρώην έγκλειστος στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και συγκρατούμενος των 200, ήταν από τους τυχερούς που γλίτωσαν την εκτέλεση. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Το άγιο Χαϊδάρι – ημερολόγιο κατοχής» (επιμέλεια και σχόλια του Στέφανου Ληναίου, εκδόσεις Διογένης, 2007): «Στις 28 Απρίλη 1944, οι Γερμανοί γιόρταζαν την επέτειο των γενεθλίων του Χίτλερ και θα δινόταν χάρη σε 50 ομήρους (…) Με έβαλαν κι εμένα στον κατάλογο και βγήκαμε προς τα χωράφια της Κολοκυνθούς κι από κει στα σπίτια μας, ελεύθεροι. (…) Στο σπίτι έμαθα τα καθέκαστα της εκτέλεσης της Πρωτομαγιάς στην Καισαριανή, τώρα πια μπορούσα να κλαίω. (…) Ιδιαίτερη φιλία με συνέδεε με μερικούς από αυτούς. Με τον Σουκατζίδη, τον Βαρθολομαίο, τον Καπέλα, το Μανιατέα, τον Τσίρκα, τον Ποντίκη, τον Πλακοπίτη, το Χυτήρη, το Φεφέ, τον Κουβελιώτη, τον Μακέδο, τον Πόλκο, τον Σανταμίρη, τον Ρεμπούτσικα και πολλούς άλλους που ήταν από τους πιο εκλεκτούς ανθρώπους που γνώρισα στο βίο μου. (…) Έμαθα πως η εκτέλεσή των ήταν ένα απίστευτο ηρωικό πανηγύρι, που ξεπέρασε κάθε προηγούμενη όμοια ηρωική θυσία, με ενθουσιασμό και άμιλλα εκδηλώσεων καταπληκτική».
Τα μηνύματα των εκτελεσθέντων που έχουν δώσει στη δημοσιότητα συγγενείς τους, είναι συγκλονιστικά. Τα πρόχειρα σημειώματα που έγραψαν στα φορτηγά με τα οποία μεταφέρθηκαν στην Καισαριανή και τα οποία έριχναν κρυφά στον δρόμο με την ελπίδα κάποιος να τα περισυλλέξει, προκαλούν θαυμασμό και συγκίνηση.
Ο Βαγγέλης Πόλκος, δάσκαλος από τη Ραχούλα Καρδίτσας, έγραψε πίσω από μια φωτογραφία της μικρής κόρης του: «Κόρη μου, Καίτη Πόλκου, μένει Κλειούς 22 Θεσσαλονίκη. Να γίνει δασκάλα. Ο πατέρας της».
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης, ο διερμηνέας που δε δέχτηκε την απαλλαγή από την εκτέλεση που του πρόσφεραν οι Ναζί, αρνούμενος να πάρει άλλος τη θέση του, έγραψε προς τον πατέρα του: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση, να σαι περήφανος για το μονάκριβο γιο σου», ενώ σε δεύτερο μήνυμά του προς την αρραβωνιαστικιά του, Χαρά Λιουδάκη, ανέφερε ανάμεσα στα άλλα: «Η τελευταία μου σκέψη μαζί σου. Θα ‘θελα να σε κάνω ευτυχισμένη. Να βρεις σύντροφο της ζωής σου άξιό σου, άξιό μου».
Αθάνατοι
Οι 200 εκτελεσθέντες, σύμφωνα με τη λίστα του γιατρού του στρατοπέδου Χαϊδαρίου Αντώνη Ι. Φλούντζη, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του «Χαϊδάρι: Κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης» (εκδόσεις Παπαζήσης, 1986) είναι οι εξής:
1) Αγραφιώτης Αγησίλαος
2) Αϊβατζίδης Γεώργιος
3) Αλατζάς Νικόλαος
4) Αλεξανδράτος Ανδρέας
5) Αλεξόπουλος Δημήτριος
6) Αλεξόπουλος Ιωάννης
7) Αλμπάνης Γεώργιος
8) Αμπελογιάννης Σπήλιος ή Β.
9) Αναστασιάδης Ελευθέριος
10) Αναστασιάδης Παναγιώτης
11) Ανδρεάκης Γεώργιος
12) Ανδρεάκης Πέτρος
13) Ανδρώνης Πέτρος
14) Ανουσάς Ιωάννης
15) Αντωνέλης Ιγνάτιος
16) Αντωνιάδης Αθανάσιος
17) Αποστολίδης Στάθης
18) Αποστολίδης Τάσος
19) Βαγενάς Απόστολος του Γεωργίου
20) Βλασσόπουλος Βλάσης
21) Βάλβης Σπύρος
22) Βάλβης Χαράλαμπος
23) Βαλεντάκης Ιωάννης
24) Βαρθολομαίος Αντώνιος
25) Βασάλος Τηλέμαχος
26) Βεκίδης Ζαφείρης
27) Βλαχάκης Χρήστος
28) Βόκολας ή Μπόκολας Κων/νος (νέος) Αίγιο
29) Βουδούρης Θέμος
30) Γάτσος Αθανάσιος
31) Γεωργακόπουλος Πλούταρχος
32) Γεωργιάδης Περικλής
33) Γηγίνης Ευάγγελος
34) Γιαννακουρέας Δημήτριος
35) Γιάνναρης Στέφανος
36) Γιαννόπουλος Σπύρος
37) Γιαντές Μιχαήλ, ανθυπ.
38) Γιόλκας Ευάγγελος
39) Γκάλκος Γεώργιος
40) Γκινές Κώστας
41) Γκότσης Γεώργιος
42) Γούτας Γεώργιος (νέος)
43) Δαλδογιάννης Σταμάτιος
44) Δανδινίδης Χριστόφορος
45) Δασκαλόπουλος Γεώργιος
46) Δημητριάδης Δημήτριος
47) Δήμος Κώστας
48) Δούκας Σπυρίδων
49) Δροσόπουλος Θεόδωρος
50) Εσδρατή Αλμπέρτος
51) Ελευθεριάδης Β. Ηλίας 40 ετών
52) Ζάγκας Κ. Χρήστος κτημ. 39 ετών
53) Ζησιμάτος Παντελής
54) Θεμελής ή Χατζηθεμελής Μιχαήλ
55) Θεολόγος Ιωάννης
56) Θεοφιλόπουλος Γεώργιος
57) Καδίκας Ιωάννης
58) Κακαλιός Ηλίας
59) Καλαϊτζίδης Νικόλαος
60) Καλαφατάκης Θρασύβουλος
61) Καλόφας Απόστολος Δράμα
62) Καμαρινός Ι. Παναγιώτης, ράφτης (νέος)
63) Καμτσίκης Νικόλαος
64) Καπέλας Στέφανος τροχιοδρ.
65) Καπλιτζόγλου Ευριπίδης
66) Κάππος Σταύρος
67) Καραβοκυρός Διαμαντής
68) Καραθανάσης Ιωάννης
69) Καρανικόλας Κώστας
70) Καραντώνης Ζαφείριος
71) Καράσσο Μωυσής
72) Καρατζάς Παύλος
73) Κάρλος Γεώργιος
74) Κηπουρός Απόστολος
75) Κλαπατσέας Κων/νος
76) Κόκκινος Θεοφάνης
77) Κοντογιάννης Γεώργιος
78) Κορνάρος ή Κορναράκης Παναγιώτης
79) Κοσμάς Δημήτριος, δάσκαλος
80) Κοσμερίδης Αθανάσιος, οδοντ.
81) Κοσμίδης Στράτος
82) Κουβελιώτης Χρήστος
83) Κουής Δημήτριος
84) Κουριώτης Δημήτριος
85) Κουσέτης Γεώργιος
86) Κουσίσης Σταμ.
87) Κούτης Γεώργιος
88) Κουτσοβός Ηλίας
89) Κρόκος Γεωργ.
90) Κυρανούδης Αθανάσιος
91) Κυριαζής Εμμανουήλ
92) Κυριακούδης Δημήτριος
93) Κωνσταντινίδης Αλέκος
94) Κωνσταντινίδης Δημήτριος
95) Κωνσταντινίδης Κώστας
96) Λαζαρίδης Ανέστης
97) Λαμπρινίδης Εμμανουήλ
98) Λιακίδης Θεόφιλος
99) Λυμπερόπουλος Παύλος
100) Μακέδος ή Παρασκευάς Δημοσθένης
101) Μακρής Κων/νος
102) Μάλλης Αχιλλέας
103) Μαλτέζος Γεώργιος
104) Μαμαλάκης Γεώργιος
105) Μανέκας Νικόλαος
106) Μανιατέας Θεόδωρος
107) Μαριακάκης Νικόλαος, γεωπόνος
108) Μαρκούσης Αθανάσιος
109) Μαυράκης Ιωάννης
110) Μαυροκεφαλίδης Ιωάννης
111) Μέκαλης Πάνος
112) Μερκούρης Δημήτριος
113) Μήτσης Ηρακλής
114) Μόσχος Μήτρος
115) Μπεραχιά Ανρί
116) Νανέρης Παναγιώτης
117) Νεγρεπόντης Νίκος
118) Νικολαΐδης Δημήτριος
119) Νικολόπουλος Ιωάννης
120) Ντάσιος ή Κατσαρός Σωτήριος
121) Ντορέας Γεώργιος
122) Οικονομίδης Ορέστης
123) Οικονόμου Βασίλειος
124) Ουραΐλογλου Βασίλειος
125) Ορφανός Ηλίας
126) Πανέτης Χρήστος
127) Πανταζής Γ. Δημήτριος
128) Πανταζής Νικόλαος
129) Παπαβασιλείου Βασίλειος
130) Παπαγιάννης Ιωάννης, εργάτης
131) Παπαδήμας Βασίλειος
132) Παπαδημητρίου Δημήτριος
133) Παπαδόπουλος Δημήτριος
134) Παπαδόπουλος Ευάγγελος
135) Παπαδόπουλος Κώστας (Καστόρι Σπάρτης)
136) Παπαδόπουλος Μανασής
137) Παπαδόπουλος Μύρων
138) Παπάζογλου Ευάγγελος
139) Παπαμιχάλης Γεώργιος
140) Παπανδρέου Κώστας
141) Παπανίκας Γεώργιος
142) Παρετσαριάν Κερβόρ
143) Πατέστος Αναστάσης
144) Πίττακας Γεώργιος
145) Πίτσος Ιωάννης
146) Πιτσούλης Δημήτριος
147) Πλακοπίτης Νικόλαος
148) Πλατανησιώτης Κώστας
149) Πόλκος Ευάγγελος, δάσκαλος
150) Πολυδώρου Δημήτριος
151) Ποντίκης Κοσμάς
152) Πότης Αλέκος
153) Ρεμπούτσικας Δημήτριος
154) Ρίζος Ηλίας
155) Ρογανάς Γεώργιος (νέος πατέρας)
156) Ρογανάς Ιωάννης (νέος γιος)
157) Ρουσσόπουλος Κώστας ή Γεώργιος
158) Σαββόπουλος Σάββας
159) Σακκάς Κώστας, κουρέας
160) Σαμόπουλος Γεώργιος
161) Σαντομοίρης Φώτης
162) Σερδερίδης Κοσμάς
163) Σκλάβαινας Στέλιος, τυπογρ.
164) Σόφης Ανδρέας[2] (νέος)
165) Σόφης Δημήτριος (νέος)
166) Σόφης Χρήστος (νέος)
167) Σουκατζίδης Ναπολέων, λογ. 33 ετών
168) Σούλας Χρήστος
169) Σπυρίδης Γεώργιος, σιδηροδρ.
170) Στάθης Ιωάννης
171) Σταμούλης Βασίλειος
172) Σταύρου Σπύρος
173) Συνοδινός Απόστολος
174) Ταλαίπωρος Ηλίας
175) Ταμπάνος ή Φίλιππος Βασίλειος
176) Τζανετής Χρήστος
177) Τζίμος Ανδρέας
178) Τζοάνος Περικλής
179) Τζωρτζάτος Κώστας
180) Τούμπας Θανάσης (νέος)
181) Τούρπας Παναγ.
182) Τσαλίκης Τάσος, δάσκαλος
183) Τσερμέγκας Μιχ.
184) Τσίκας Αλέξανδρος
185) Τσίρκας Κώστας, δάσκ. 36 χρ.
186) Τσολιάκος Ιωάννης
187) Υψηλάντης Κώστας
188) Φάβας Κώστας
189) Φερετόπουλος Νώντας
190) Φεφές Απόστολος
191) Φιλόπουλος Ανέστης
192) Φουντής Στέφανος
193) Φωκάς ή Φυκιάς Ιωακείμ
194) Χάλαρης Γεώργιος
195) Χαρίτος Χρήστος
196) Χατζηχρίστος Χρήστος
197) Χατζόπουλος Φώτιος
198) Χριστακόπουλος Δημήτριος
199) Χρυσάφης Νικόλαος
200) Χυτήρης Κώστας, δάσκαλος
