Η Καθημερινή μας υπενθύμισε πριν από μερικές ημέρες ότι:
«Σαν σήμερα: 24 Ιανουαρίου 1965 – Φεύγει από τη ζωή ο Ουίνστον Τσόρτσιλ».
Αδράξαμε την ευκαιρία για να παρουσιάσουμε, από ταξική σκοπιά, τον Τσόρτσιλ μέσα από τα ίδια του τα γραπτά. Για τον λόγο αυτό παραθέτουμε αποσπάσματα από το τετράτομο έργο του «Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος», έκδοση της Ελληνικής Μορφωτικής Εστίας, με ελάχιστα επεξηγηματικά σχόλια. Τα γραπτά του είναι από μόνα τους αποκαλυπτικά και δεν αφήνουν μεγάλα περιθώρια για εκτενή σχολιασμό.
Ποιος ήταν
Πριν προχωρήσουμε στα αποσπάσματα, είναι χρήσιμο να παρουσιάσουμε συνοπτικά το ιστορικό πρόσωπο:
Ο σερ Ουίνστον Λέοναρντ Σπένσερ-Τσώρτσιλ (Sir Winston Leonard Spencer-Churchill, 30 Νοεμβρίου 1874 – 24 Ιανουαρίου 1965) ήταν Βρετανός πολιτικός, στρατιωτικός, δημοσιογράφος και συγγραφέας. Διετέλεσε πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας κατά τις περιόδους 1940–1945 και 1951–1955. Ως ηγέτης της χώρας του από την άνοιξη του 1940 έως το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1945, υπήρξε ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της συμμαχικής νίκης. Για τον λόγο αυτό παρουσιάστηκε μεταπολεμικά ως «Πατέρας της νίκης», συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση των διεθνών συσχετισμών της μεταπολεμικής περιόδου.
Τι ήταν ο φασισμός
Στο θέμα μας, λοιπόν. Κατ’ αρχάς, αξίζει να δούμε ποια ήταν η άποψη του Τσόρτσιλ για τον φασισμό και τον κομμουνισμό. Σχετικά με αυτό, γράφει στον πρώτο τόμο, στη σελίδα 26, ότι:
«Ο φασισμός ήταν η σκιά, ή καλύτερα το τερατώδες γέννημα του κομμουνισμού».
Και παρακάτω σημειώνει:
«Όπως ο φασισμός γεννήθηκε από το κομμουνισμό, έτσι και ο ναζισμός υπήρξε προϊόν του φασισμού. Έτσι γεννήθηκαν αυτά τα συγγενή κινήματα, που σύντομα επρόκειτο να βυθίσουν τον κόσμο σε μια σύρραξη φοβερότερη και από την προηγουμένη σύρραξη…».
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Τσόρτσιλ, ο φασισμός γεννήθηκε από τον κομμουνισμό. Πρόκειται για μια κατάφωρη διαστρέβλωση της ιστορικής πραγματικότητας. Είναι πλέον ευρέως τεκμηριωμένο ότι ο φασισμός αποτέλεσε γέννημα της βαθιάς κρίσης του καπιταλιστικού συστήματος, η οποία οδήγησε στη σήψη της αστικής δημοκρατίας. Υπήρξε συνειδητή επιλογή τμημάτων του κεφαλαίου, όταν η κοινοβουλευτική δημοκρατία αποδείχθηκε ανίκανη να αναχαιτίσει και να ελέγξει το μαζικό κίνημα της εργατικής τάξης.
Σε αυτή την εξέλιξη συνέβαλαν, βεβαίως, και σοβαρά πολιτικά λάθη του σοσιαλιστικού κόμματος στην Ιταλία, καθώς και της σοσιαλδημοκρατίας και του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Γερμανία.
Στη συνέχεια, αποτυπώνεται με ιδιαίτερη σαφήνεια η στάση του Τσόρτσιλ απέναντι στον Μουσολίνι. Εκεί γράφει:
«Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του, ο Μουσολίνι έσωσε την Ιταλία από το μπολσεβικισμό, στον οποίο θα εβυθίζετο το 1919, και της έδωσε μία θέση στην Ευρώπη που ποτέ άλλοτε δεν είχε αποκτήσει η χώρα του. Ο Μουσολίνι έδωσε μια νέα πνοή δημιουργίας στην εθνική ζωή, οικοδόμησε μια αυτοκρατορία στη Βόρεια Αφρική, κατασκεύασε σημαντικά δημόσια έργα. Το 1935, χάρις στη δύναμη της θελήσεώς του, είχε θριαμβεύσει στην Κοινωνία των Εθνών και επέτυχε να ολοκληρώσει την κατάκτηση της Αιθιοπίας… Ο Μουσολίνι ήταν, όπως τον ονόμασα, τότε που κατέρρευσε η Γαλλία: “ο Ιταλός νομοθέτης”. Αν δεν είχε εγκατασταθεί το καθεστώς του, θα είχαμε να κάνομε με μια κομμουνιστική Ιταλία, που θα προκαλούσε καταστροφές και συμφορές διαφορετικής μορφής, τόσον στο λαό της όσον και στην Ευρώπη ολόκληρη».
Τα αποσπάσματα αυτά αποτυπώνουν με χαρακτηριστικό τρόπο τον ανοιχτό αντικομμουνισμό του Τσόρτσιλ. Η βασική του ανησυχία δεν ήταν ο αυταρχικός και ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας του καθεστώτος Μουσολίνι, αλλά το ενδεχόμενο επικράτησης μιας επαναστατικής διαδικασίας σε μια ευρωπαϊκή χώρα και οι επιπτώσεις που αυτή θα είχε στους ευρωπαϊκούς συσχετισμούς.
Με αυτή την έννοια, ο Τσόρτσιλ αναγνωρίζει, από τη δική του αστική σκοπιά, τον βαθύ αντίκτυπο που θα μπορούσε να έχει στην Ευρώπη η νίκη μιας κοινωνικής επανάστασης, επιβεβαιώνοντας έμμεσα τον φόβο των κυρίαρχων τάξεων απέναντι σε μια τέτοια προοπτική. Ο Τσόρτσιλ στράφηκε ενάντια στον Μουσολίνι και τον Χίτλερ όχι επειδή τον ενοχλούσε το τσάκισμα κάθε δημοκρατικού και ανθρώπινου δικαιώματος σε αυτές τις χώρες, ούτε γενικά ο επεκτατισμός τους, αλλά επειδή η επέκταση αυτών των δυνάμεων απειλούσε τα συμφέροντα των βρετανών καπιταλιστών, που μέχρι τότε κυριαρχούσαν στον πλανήτη.
Δεκεμβριανά
Με την ευκαιρία, για μια πληρέστερη εικόνα, αξίζει να εξετάσουμε και τα γραφόμενα του Τσόρτσιλ σχετικά με τη βρετανική επέμβαση στην Ελλάδα τον Δεκέμβρη του 1944. Οι διατυπώσεις του είναι ιδιαίτερα ωμές και αποκαλυπτικές, καθώς δεν επιχειρεί να συγκαλύψει τις προθέσεις και τους σχεδιασμούς του.
Αναφερόμενος αρχικά στο ΕΑΜ–ΕΛΑΣ, γράφει:
«Δεν μπορούμε να φέρομε κάποιον στην εξουσία, όπως εκάναμε με τον Παπανδρέου, για να τον ρίξωμε στα σκυλιά με τις πρώτες διαμαρτυρίες των άθλιων αυτών Ελλήνων ληστών (κομμουνιστών)».
Η αποτίμηση αυτή διατυπώνεται πριν από τα Δεκεμβριανά και πριν από τη Συμφωνία της Καζέρτας, σε μια περίοδο κατά την οποία σχεδιαζόταν ήδη η απόβαση των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα.
Αποκαλύπτοντας ευθέως τους πολιτικοστρατιωτικούς του στόχους, ο Τσόρτσιλ σημειώνει:
«Ήταν απαραίτητο να μη δημιουργηθεί πολιτικό κενό στην Ελλάδα (σ.σ. με την αποχώρηση των Γερμανών). Όπως έγραφα στις 29 Αυγούστου (1944): “Είναι εξαιρετικά επιθυμητό να κτυπήσωμε απρόοπτα και να αποφύγωμε κάθε προκαταρκτική κρίση. Είναι ο καλύτερος τρόπος να υπερτερήσωμε του ΕΑΜ”. Το σχέδιο ήταν βασικά να καταλάβωμε την Αθήνα και το αεροδρόμιο της με μια ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών, να εγκαταστήσωμεν τέσσερα καταδιωκτικά σμήνη, να ξεκαθαρήσωμεν τον λιμένα του Πειραιώς για την μεταγενέστερη απόβαση ενισχύσεων από την Αίγυπτο και να εξασφαλήσωμεν την ταχεία άφιξη των Ελλήνων Υπουργών».
Τα αποσπάσματα αυτά φωτίζουν με σαφήνεια τον ρόλο της βρετανικής επέμβασης στην Ελλάδα και τον κεντρικό στόχο της: την αποτροπή της πολιτικής και στρατιωτικής υπεροχής του (συμμάχου υποτίθεται) ΕΑΜ στο μεταπολεμικό σκηνικό.
Στις 7 Νοεμβρίου 1944, ο Τσόρτσιλ εκφράζει τον φόβο ότι ο ΕΛΑΣ ενδέχεται να μη σεβαστεί τη Συμφωνία της Καζέρτας (άσχετα αν αυτό με βάση την τότε ηγεσία του ΚΚΕ δεν επρόκειτο να συμβεί). Με αυτό το σκεπτικό, σημειώνει:
«Επειδή είναι γνωστό το υψηλό τίμημα ου πληρώσαμε για να επιτύχωμε από τη Ρωσία ελευθερία δράσεως στην Ελλάδα, δεν θα έπρεπε να διστάσωμε να χρησιμοποιήσουμε τα βρετανικά στρατεύματα για να υποστηρίξωμε την ελληνική βασιλική κυβέρνηση του κ. Παπανδρέου».
Το «υψηλό τίμημα» στο οποίο αναφέρεται αφορά τη συμφωνία Αγγλίας-ΕΣΣΔ στη Μόσχα (που γράφτηκε σε μια χαρτοπετσέτα) για τις ζώνες επιρροής στην Ανατολική Ευρώπη, βάσει της οποίας οι χώρες που απελευθερώθηκαν από τον Κόκκινο Στρατό, συμπεριλαμβανομένων της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας, θα παρέμεναν υπό την επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης.
Στη συνέχεια, ο Τσόρτσιλ αναφέρεται στον ρόλο των ταγμάτων ασφαλείας, τα οποία παρουσιάζει ως χρήσιμο εργαλείο για τη σταθεροποίηση της κατάστασης:
«Ελήφθησαν μέτρα για να στρατολογηθούν και να εξοπλισθούν τάγματα εθνοφρουράς, δυνάμεως 500 ανδρών το καθένα… τα οποία απεδείχθησαν χρήσιμα γιατί συνελάμβαναν τους οπλισμένους και εχθρικά διακείμενους πολίτας και φρουρούσαν τις περιοχές που ξεκαθάριζαν τα στρατεύματά μας».
Τέλος, περιγράφει χωρίς περιστροφές τις εντολές που έδωσε για την ένοπλη επέμβαση των βρετανικών δυνάμεων:
«Διέταξα το στρατηγό Σκόμπυ και τους 5.000 Βρετανούς στρατιώτες που ο πληθυσμός είχε υποδεχθεί, δέκα ημέρες ενωρίτερα με ενθουσιασμό σαν απελευθερωτές, να επέμβουν και να ανοίξουν πυρ στους άπιστους επιτιθέμενους. Αυτά τα πράγματα δεν πρέπει να γίνωνται μισά».
Οι διατυπώσεις αυτές καταγράφονται τις παραμονές των Δεκεμβριανών και αποτυπώνουν με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο η βρετανική ηγεσία αντιλαμβανόταν και προετοίμαζε την ένοπλη σύγκρουση στην Ελλάδα.
Στις 3 Δεκέμβρη, ο Τσόρτσιλ δίνει σαφείς και αδιαμφισβήτητες εντολές προς τον στρατηγό Σκόμπυ:
«…πρέπει να εξουδετερώσετε ή να διαλύσετε όλες τις ομάδες ΕΑΜ – ΕΛΑΣ… μη διστάσετε να πυροβολήσετε εναντίον οποιουδήποτε ενόπλου που θα προσπαθήσει να αψηφήσει τη βρετανική εξουσία στην Αθήνα…».
Και συμπληρώνει με τη γνωστή πλέον διατύπωση:
«Μη διστάζετε όμως να ενεργήτε σαν να ευρίσκεσθε σε μια κατεχόμενη πόλη όπου θα ξεσπούσε μια τοπική εξέγερσις».
Αντιδράσεις
Τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 1944 έγιναν γνωστά διεθνώς, προκαλώντας αντιδράσεις και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όπως ο ίδιος ο Τσόρτσιλ καταγράφει:
«Οι περισσότερες από τις αμερικανικές εφημερίδες κατεδίκασαν ενεργώς την ενέργειά μας, την οποία εχαρακτήρισαν αντίθετη προς τον λόγο για τον οποίον η χώρα τους είχε μπει στον πόλεμο».
Ωστόσο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά του στη στάση της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Τσόρτσιλ σημειώνει ότι, σε αντίθεση με τις αντιδράσεις στον αμερικανικό Τύπο:
«Αντίθετα, ο Στάλιν εκράτησε αυστηρά και πιστά τη συμφωνία μας του Οκτωβρίου και ούτε η “Πράβδα” ούτε η “Ισβέστια” διατύπωσαν το παραμικρό παράπονο όλες τις εβδομάδες που πολεμούσαμε εναντίον των κομμουνιστών στους δρόμους της Αθήνας».
Δημοκρατία
Η μαρτυρία αυτή φωτίζει με ιδιαίτερη καθαρότητα το διεθνές πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίχθηκαν τα Δεκεμβριανά και τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες δυνάμεις αντιλαμβάνονταν και διαχειρίζονταν τις μεταπολεμικές ισορροπίες στην Ελλάδα.
Το άρθρο θα μπορούσε να ολοκληρωθεί εδώ. Ωστόσο, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να εξεταστούν και οι απόψεις του Τσόρτσιλ για τη δημοκρατία. Σχετικά με αυτό, γράφει:
«Η δημοκρατία δεν βασίζεται στη βία ούτε στην τρομοκρατία αλλά στη λογική, στη δικαιοσύνη, στο σεβασμό των δικαιωμάτων των άλλων».
Και συνεχίζει:
«Αλλά τα αισθήματά μου είναι διαφορετικά όταν πρόκειται για μια αισχροκέρδεια της δημοκρατίας, μιας δημοκρατίας, που παίρνει το όνομά αυτό επειδή είναι της αριστεράς…».
Σε άλλο σημείο σημειώνει:
«Αυτό που μοιάζει λιγότερο με δημοκρατία είναι νόμος του όχλου, των συμμοριών των γκάνγκστερς, που έχουν θανατηφόρα όπλα και εισχωρούν με τη βία σε μια πόλη, καταλαμβάνουν αστυνομικούς σταθμούς και οργανισμούς – κλειδιά της κυβερνήσεως για να προσπαθήσουν να εγκαταστήσουν ένα ολοκληρωτικό καθεστώς…».
Οι αναφορές αυτές στοχοποιούν με σαφήνεια το μαζικό κίνημα της Αντίστασης και ειδικότερα το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Ο Τσόρτσιλ επανέρχεται στο ίδιο ζήτημα, γράφοντας:
«Έλεγα ότι εκείνο που μοιάζει λιγότερο με τη δημοκρατία είναι ο νόμος του όχλου και η τάσις για ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που προτίθεται να τουφεκίσει όσους το ενοχλούν από πολιτική άποψη με το πρόσχημα ότι τιμωρεί όλους όσους συνεργάσθηκαν με τους Γερμανούς κατά τη κατοχή».
Οι τοποθετήσεις αυτές συνοψίζουν με χαρακτηριστικό τρόπο την αντίληψη του Τσόρτσιλ για τη δημοκρατία: μια δημοκρατία αυστηρά οριοθετημένη από τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης και των ιμπεριαλιστικών συσχετισμών, η οποία δεν διστάζει να καταφύγει στη βία όταν απειλείται από τη μαζική κινητοποίηση της εργατικής τάξης και των συμμάχων της.
