Το παρακάτω κείμενο είναι βασισμένο στην εισήγηση του Νίκου Κοκκάλη στα πλαίσια της συζήτησης «Μουσική ενάντια στην αποικιοκρατία: Από την μουσική των μαύρων σκλάβων στις ΗΠΑ και τη jazz, στο afrobeat, την reggae, την nueva cancion, την παλαιστινιακή ραπ κ.α.» που πραγματοποιήθηκε στο 33ο κάμπινγκ Antinazizone–YRE. Η εισήγηση του Γιώργου Λυγουριώτη έχει δημοσιευτεί, μαζί με τις υπόλοιπες εισηγήσεις του κάμπινγκ, εδώ.
I am the Niña, the Pinta, the Santa Maria
The noose and the rapist, the fields overseer
Rage Against The Machine- Sleep Now in the Fire
Ο Zach de la Rocha αναφέρει τρία ονόματα. Nina, Pinta, Santa Maria. Κάτι διόλου τυχαίο σε ένα τραγούδι που αναφέρεται στα κακά που προκάλεσε η αποικιοκρατία. Αυτά ήταν τα ονόματα των τριών πλοίων με τα οποία έφτασε ο Χριστόφορος Κολόμβος στις ακτές της Κουβάς. Και με την άφιξη αυτών των πλοίων ξεκίνησε η αποικιοκρατία. Μια αποικιοκρατία που επιβλήθηκε εξοντώνοντας και υποδουλώνοντας τους γηγενείς πληθυσμούς με «όπλα μικρόβια και ατσάλι», καταλήστευσε τον πλούτο των λαών που υποδουλώθηκαν, κανονικοποίησε το διατλαντικό εμπόριο σκλάβων και την βίαιη καταστολή οποιαδήποτε αντίστασης απέναντι του.
Στις αρχές του 19ου αιώνα βλέπουμε μια τομή στην ιστορία της αποικιοκρατίας. Οι αποικίες στην Λατινική Αμερική επαναστατούν και υπό την ηγεσία και την καθοδήγηση ηγετών όπως ο Σιμόν Μπολιβάρ και αποκτούν σταδιακά την ανεξαρτησία τους από το Ισπανικό και το Πορτογαλικό στέμμα. Όμως τα νεαρά και αδύναμα κράτη πέφτουν πάνω στα σχέδια της επέκτασης της Αμερικάνικης σφαίρας επιρροής, η οποία μεταφράζεται σε μια νέου τύπου αποικιοκρατία. Μια αποικιοκρατία που δεν εφαρμόζεται με την απευθείας εμπλοκή των αποικιοκρατών των ίδιων, αλλά μέσω ντόπιων ενδιάμεσων.
Οι τοπικές ελίτ αναλαμβάνουν, έναντι αδρής αμοιβής, να διατηρήσουν την νέα αποικιακή τάξη πραγμάτων προς όφελος των αποικιοκρατών. Συμβάσεις που μόνο στόχο έχουν τον άμεσο πλουτισμό των ντόπιων ελίτ και των αποικιοκρατών, άγρια καταστολή των όποιων λαϊκών αγώνων και διεκδικήσεων. Υπάρχουν παραδείγματα χωρών, όπως η Ονδούρα και η Γουατεμάλα στις αρχές του 20ου αιώνα όπου τεράστια κομμάτια των υποδομών και των εθνικών γαιών ανήκουν σε ιδιωτικές εταιρίες όπως η United Fruit Company, που τις χρησιμοποιούν με μόνο στόχο την κερδοφορία τους, διατηρώντας τους εργαζόμενους σε αυτές τις γαίες και υποδομές σε κατάσταση δουλοπαροικίας. Και όταν οι δουλοπάροικοι ξεσηκώνονται, αναλαμβάνουν δράση ιδιωτικές εταιρίες μπράβων, όπως η Pinkertons, ή ο τοπικός στρατός την καταστολή αυτών των αγώνων, που οδηγεί σε εκατοντάδες νεκρούς. Όποτε δε μια τοπική κυβέρνηση αυτονομείται πολύ για τα γούστα του Αμερικάνικου κεφαλαίου, αντικαθίσταται από μια πιο πειθήνια με συνοπτικές διαδικασίες.
***
Αυτό δεν σημαίνει βέβαια χωρίς αντιστάσεις. Τα αναρίθμητα αντάρτικα που σχηματίζονται στο Μεξικό από τις αρχές του 20ου αιώνα (με προεξέχοντες ηγέτες τους Emiliano Zapata και Pancho Villa), το αγροτικό αντάρτικο στην Νικαράγουα στα τέλη της δεκαετίας του ‘20 (με ηγέτη τον Cesar Sandino), και η μεγάλη εξέγερση των Gauchos στην Παταγονία το 1920-22, αφήνουν τεράστιες παραδόσεις αγώνα.
Ταυτόχρονα, από την δεκαετία του ‘40 μέχρι και την δεκαετία του ’60, μια σειρά από μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές γίνονται στην ίδια την Λατινική Αμερική. Αρχίζει κατ’ αρχήν η σταδιακή (και σε πολλές περιπτώσεις πολύ γρήγορη) εκβιομηχάνιση κάποιων χωρών, κυρίως του Μεξικό, της Βραζιλίας, της Αργεντινής και της Βενεζουέλας.
Με την εκβιομηχάνιση παρατηρείται μια εσωτερική μετακίνηση πληθυσμών από την ύπαιθρο προς τις πόλεις, οι οποίοι φέρνουν εκεί τις παραδόσεις τους. Κάπως έτσι πόλεις όπως το Μεξικό Σίτι, το Μπουένος Άιρες, το Καράκας, το Ρίο ντε Τζανείρο και το Σαο Πάουλο βλέπουν το πληθυσμό τους να πολλαπλασιάζεται, και μετατρέπονται στις πόλεις μεγαθήρια που όλοι γνωρίζουμε. Για να υποδεχτούν αυτούς τους μετανάστες, δημιουργούνται τεράστιες παραγκουπόλεις (που ονομάζονται φαβέλες στην Βραζιλία, βίγιας στην Αργεντινή κοκ).
Κάπως έτσι δημιουργείται μια πολυάριθμη εργατική τάξη που μοιάζει παρά πολύ με το προλεταριάτο των μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων.
Επίσης στην δεκαετία του ‘40 και του ‘50 καταφτάνουν στην Λατινική Αμερική χιλιάδες πρόσφυγες από την Ισπανία, στην μεγάλη πλειοψηφία τους μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού, με τις οικογένειες τους, που προσφέρουν και οι ίδιοι τις γνώσεις τους και την εμπειρία τους στην οργάνωση αγώνων. Μάλιστα δύο από τους πιο γνωστούς λογοτέχνες της Λατινικής Αμερικής, ο Μεξικάνος Paco Ignacio Taibo II και ο Χιλιανός Luis Sepulveda είναι απόγονοι τέτοιων προσφύγων.
Ίσως η πιο μεγάλη αλλαγή, έρχεται το 1959 με την τελική νίκη της Κουβανικής επανάστασης και την εκδίωξη του δικτάτορα Fulgencio Batista από το νησί. Για πρώτη φορά αυτή η αποικιοκρατία δι’ αντιπροσώπου ηττάται από μια λαϊκή επανάσταση και αυτό δίνει φτερά στην εργατική τάξη αλλά και σε όποιον σκέφτεται πιο «προς τα αριστερά».
***
Όλες αυτές οι εξελίξεις οδηγούν και σε πολύ ενδιαφέρουσες καινοτομίες όσον αφορά τα καλλιτεχνικά δρώμενα. Για παράδειγμα, στα τέλη της δεκαετίας του ’60 εμφανίζεται στην Λατινική Αμερική ένα νέο είδος αστυνομικής λογοτεχνίας, το οποίο δεν δίνει τόση βάση στο μυστήριο γύρω από το έγκλημα, αλλά στις κοινωνικές συνθήκες που το περιβάλλουν και οδηγούν σε αυτό, το Latin Noir. Μάλιστα εν αντιθέσει με την ευρωπαϊκή και αμερικάνικη Noir λογοτεχνία, ο κεντρικός ήρωας δεν είναι αστυνομικός, αλλά συνήθως ένας απλός άνθρωπος που αναλαμβάνει να εξιχνιάσει το έγκλημα. Όμως, η πιο μεγάλη αλλαγή έρχεται στην μουσική. Είναι τόσο μεγάλη η επιρροή των αγώνων στην μουσική, που ο πασίγνωστος δημιουργός της salsa Ruben Blades έχει την πρώτη του επιτυχία το 1970 με τον δίσκο De Panama a Nueva York, ο οποίος ξεκινάει με το τραγούδι Juan Gonzalez, το οποίο αναφέρεται στην δολοφονία ενός αντάρτη.
Η πιο μεγάλη αλλαγή όμως έρχεται από την Χιλή και την Αργεντινή. Λέγεται Nueva Canción (νέο τραγούδι), και δημιουργείται σταδιακά, από καλλιτέχνες που από την μια εμπνέονται από τις λαϊκές παραδόσεις των χωρών τους και στοιχεία μουσικής που έφτασαν από την Αφρική, και από την άλλη από τα ακούσματα της Αμερικάνικης αντικουλτούρας, κυρίως φολκ δημιουργούς όπως ο Woody Guthrie, o Phil Ochs, o Pete Seeger, η Joan Baez και βέβαια ο Bob Dylan. Μάλιστα όταν το 1965 ο Ντύλαν «ηλεκτρίζει» τον ήχο του, οι ηλεκτρικές κιθάρες εμφανίζονται και στο Nueva Canción. H δημιουργία του νέου μουσικού είδους ξεκινάει από την μητριαρχική μορφή της τραγουδοποιού Violetta Parra, η οποία μαζεύει στον κύκλο της όλους τους δημιουργούς της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας της Χιλής και δημιουργούν μαζί μουσική, τραγούδια, θεατρικές παραστάσεις. Ο βασικός μαθητής της, είναι ο Βίκτορ Χάρα, ένας ευφυής τραγουδοποιός με φοβερή φωνή ο οποίος θα γίνει το «πρόσωπο» του Nueva Cancion αλλά και των μεγάλων κοινωνικών κινημάτων της Χιλής, στα οποία συμμετέχει. Ο Χάρα θα εκφράζει ενοχλητικά ερωτήματα προς την αστική τάξη, την θέληση για ελευθερία ειρήνη και κοινωνική χειραφέτηση. Από κοντά θα βρεθούν και τα συγκροτήματα Inti Illimani και Quilapayun. Μάλιστα όλοι αυτοί θα συμμετέχουν ενεργά στην προεκλογική καμπάνια του Σαλβαδόρ Αλιέντε για τις εκλογές του 1970, με τον Jara να συμμετέχει στην σύνθεση του Ύμνου της Καμπάνιας «Venceremos» και τους Inti Illimani και Quilapayun να τον ηχογραφούν, ενώ ο Jara θα συμμετέχει στην κυβέρνηση Αλιέντε ως σύμβουλος για ζητήματα πολιτισμού. Το κίνημα γρήγορα θα μεταφερθεί στην Αργεντινή, από όπου θα βγουν νέοι εκπρόσωποι του. Οι τραγουδοποιός Leon Gieco, η τραγουδίστρια Mercedes Sosa «η φωνή του περιθωρίου», και ο Victor Heredia θα γίνουν οι φωνές των κινημάτων στην Αργεντινή. Θα ακολουθήσει μια τρομακτική εξάπλωση του είδους στην Λατινική Αμερική, με καλλιτέχνες που συνδέονται με επαναστατικές δυνάμεις σε όλη την ήπειρο. Daniel Viglietti στην Ουρουγουάη, Ali «Ο Τραγουδιστής του Λαού» Primera στην Βενεζουέλα, οι αδερφοί Carlos και Luis Enrique Mejia Godoy από την Νικαράγουα είναι, ενδεικτικά κάποια από τα μεγάλα ονόματα στην Λατινική Αμερική. Το είδος θα περάσει και στην ίδια την Ισπανία, με τις φωνές των Καταλανών Lluis Llach και Joan Manuel Serrat, αλλά και του Ισπανού Paco Ibanez.
***
Από το 1973 και μετά, το αντεπαναστατικό ρεύμα που σαρώνει την Λατινική Αμερική, με τις χούντες του Πινοσέτ στην Χιλή και του Βιντέλα στην Αργεντινή, θα σημάνει και την αρχή του τέλους για το μουσικό κίνημα. Εκατοντάδες δημιουργοί της Nueva Canción θα βρεθούν ανάμεσα στους εξαφανισμένους των δύο δικτατοριών.
Χιλιάδες θα σαπίσουν στα κέντρα κράτησης, η Mercedes Sosa, οι Inti Illimani και οι Quilapayun θα βρεθούν για πολλά χρόνια στην εξορία, με τους Inti Illimani να περνούν 26 χρόνια εκτός Χιλής. Ίσως η πιο τραγική περίπτωση είναι του Victor Jara, που θα συλληφθεί αντιστεκόμενος στο πραξικόπημα του Pinochet. Θα κλειστεί στο κολαστήριο του Εθνικού Σταδίου της Χιλή, θα βασανιστεί άγρια, οι βασανιστές θα σπάσουν και τα δύο του χέρια, θα τον σκοτώσουν με 14 σφαίρες, και θα πετάξουν το πτώμα του σε μια χωματερή.
Η κληρονομιά όμως του κινήματος θα μείνει ζωντανή. Η εικόνα του Victor Jara θα κοσμεί για πολλά χρόνια τα πάνο και τις σημαίες διαδηλωτών στην Χιλή. Εκεί όμως που θα φανεί η κληρονομιά είναι στην δράση ροκ, σκα και χιπ χοπ συγκροτημάτων με πολιτική και κοινωνική συνείδηση σε όλη την ήπειρο. Στη δεκαετία του ‘90, πολύ δημοφιλή συγκροτήματα από το Μεξικό όπως οι Tijuana No!, οι El Tri, οι Maldita Vecindad και οι Molotov θα οργανώσουν συναυλίες αλληλεγγύης στις Ζαπατιστικές κοινότητες. Η Αργεντίνικη ροκ σκηνή θα έχει μεγάλη συμμετοχή στις κινητοποιήσεις μετά την χρεωκοπία του 2001, ενώ πολλά συγκροτήματα όπως οι Bersuit Vergarabat, οι Ataque 77 και οι Rata Blanca έχουν παίξει επανειλημμένα σε συναυλίες υποστήριξης των εργαζομένων του κατειλημμένου εργοστασίου της FaSinPat (Fabrica Sin Patrones- Εργοστάσιο Χωρίς Αφεντικά). Συγκροτήματα όπως οι Rebel Diaz, παιδιά Χιλιανών προσφύγων στις ΗΠΑ που συνδυάζουν το πολιτικό χιπ χοπ με την δημιουργία κοινωνικών κέντρων.
***
Πιο βόρεια, στην Καραϊβική, η κατάσταση είναι αρκετά διαφορετική. Αν και υπάρχουν κάποιες κοινωνικές ομοιότητες, οι πηγές έμπνευσης είναι διαφορετικές. Οι πιο πολιτικοποιημένοι τζαμαϊκανοί εμπνέονται πιο πολύ από τα αντιαποικιακά κινήματα της Αφρικής, τα οποία σημειώνουν τις πρώτες τους επιτυχίες με την ανεξαρτητοποίηση πολλών χωρών την δεκαετία του ‘50 και του ‘60.
Ταυτόχρονα, πολλοί εμπνέονται από τον μαύρο εθνικισμό και τα διδάγματα του Marcus Garvey, τα οποία περιλάμβαναν την απόρριψη των ιδεών της λευκής υπεροχής, την αποδοχή των αφρικάνικων ριζών των μαύρων και το χτίσιμο ενός ανεξάρτητου κράτους για τους μαύρους.
Παράλληλα όμως υπάρχει και μια μεγάλη επιρροή από τα κινήματα των μαύρων μέσα στις ίδιες τις ΗΠΑ. Ιδίως το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και αργότερα το κίνημα των Μαύρων Πανθήρων. Οι άνθρωποι ακούν πολλή από την μουσική που ταυτίστηκε με αυτά τα κινήματα. Τζαζ, rhythm and blues, σόουλ και αργότερα φανκ.
Αυτά τα είδη, ιδίως η σόουλ, ανακατεύονται με ιδιώματα της Καραϊβικής, όπως το Mento στην δεκαετία του ’50, και δημιουργούν ένα χιουμοριστικό και άκρως χορευτικό είδος μουσικής, το ska. Στην διάρκεια της δεκαετίας του ‘60 ό ήχος ξανααλλάζει. Ο ρυθμός γίνεται πιο αργός, οι στίχοι σταδιακά γίνονται πιο σκληροί και καταγγελτικοί. Κάπως έτσι γεννιέται η ρέγκε, με πιο βασικό εκφραστή της τον Μπόμπ Μάρλεϊ. Η καταγγελία του ρατσισμού, της συστημικής φτώχειας, των κοινωνικών διακρίσεων, της αποικιοκρατίας έχει σημαντική θέση στη ρέγκε.
Άλλωστε, τα λέει και ο ίδιος ο Μάρλεϊ
«Όσο υπάρχει
η ιδεολογία που λέει πως υπάρχουν ανώτερες φυλές
και άλλες φυλές που είναι κατώτερες
και δε εγκαταλείπεται
Παντού υπάρχει πόλεμος
Όσο δεν υπάρχουν πολίτες πρώτης και δεύτερης κατηγορίας
σε οποιοδήποτε έθνος
Όσο το χρώμα του δέρματος ενός ανθρώπου
Είναι πιο σημαντικό από το χρώμα των ματιών
Πόλεμος
Όσο τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα
Δεν Διασφαλίζονται το ίδιο για όλους
Ανεξαρτήτως φυλής
Πόλεμος
Παντού θα Υπάρχει Πόλεμος»
