Επισφάλεια, υποχρηματοδότηση, εμπορευματοποίηση της γνώσης, έρευνα στην υπηρεσία του κέρδους και του πολέμου
Το άρθρο συζητά μια σειρά από χαρακτηριστικές περιπτώσεις που μαρτυρούν την αδιέξοδη κατάσταση στην οποία έχει βρεθεί η τριτοβάθμια εκπαίδευση και η έρευνα στην Ελλάδα. Τα γεγονότα δείχνουν ότι η δημόσια παιδεία και τα δικαιώματα των εργαζόμενων σε αυτό το χώρο από διάφορα πόστα είναι υπό καθεστώς απαξίωσης και διάλυσης.
Αντώνης Δημάκης, εντεταλμένος διδάσκων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μέλος του πανελλαδικού Σωματείου Εργαζομένων στην Έρευνα και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση (ΣΕΡΕΤΕ)
Την Τετάρτη 10 Ιούνη πραγματοποιήθηκε πανελλαδική απεργία από το συντονισμό σωματείων εργαζομένων στην Γβάθμια εκπαίδευση και έρευνα. Συμμετείχαν έξι σωματεία (ΠΟΕΕΚ-Ι, ΣΕΡΕΤΕ, Σωματείο Συμβασιούχων Ερευνητών/-τριών και Διδασκόντων/-ουσών Πανεπιστημίων καιΕρευνητικών Κέντρων Ρεθύμνου, Σύλλογος Εργαζομένων ΕΚΚΕ, Σύλλογος Ερευνητικού Προσωπικού Ακαδημίας Αθηνών, Πανελλήνιος Σύλλογος Εργαζομένων στο ΕΛΚΕΘΕ). Στη συγκέντρωση στο Υπουργείο Ανάπτυξης βρέθηκαν πάνω από 300 συνάδελφοι/ισσες.
Τα βασικά αιτήματα αφορούσαν στην επαρκή χρηματοδότηση της έρευνας και της διδασκαλίας που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες Ερευνητικών Κέντρων και ΑΕΙ, προσλήψεις μόνιμου προσωπικού, υπογραφή Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας που να πραστατεύει από επισφάλεια, υποαπασχόληση και ελαστικοποίηση εργασιακών σχέσεων, ενιαία δημόσια διοίκηση έρευνας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και αποδέσμευση της έρευνας από πολεμικές χρηματοδοτήσεις, πολεμικές «καινοτομίες» και διακοπή συνεργασιών με Ισραηλινά ιδρύματα. Κάθε σωματείο και επιμέρους εργασιακός χώρος έχει φυσικά και λεπτομερέστερα αιτήματα, αλλά η γενική εικόνα που συντονίζει το χώρο απορρέει από τις παραπάνω διεκδικήσεις.
Στη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε μεταξύ Υπουργείου και αντιπροσωπείας δεν προέκυψε απολύτως τίποτα. Στις προειδοποιήσεις για ταφόπλακα στην έρευνα και για διάλυση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης βρήκαμε τοίχο. Αντίθετα υπήρχε η αίσθηση της κοροϊδίας («υπάρχουν νομοτεχνικά ζητήματα που καθυστερούν τις διαδικασίες»), του πατροναρίσματος («καταλαβαίνουμε τη θέση σας πόσο δύσκολη είναι»), αλλά και του παλιού, καλού, παραδοσιακού (έμμεσου) εκβιασμού («ότι είναι να γίνει θα γίνει μετά τις εκλογές»). Αυτή είναι η αντιμετώπιση της κυβέρνησης των άξιων, του ΟΠΕΚΕΠΕ και των υποκλοπών, της διαρκούς κοινωνικής κρίσης και της απαξίωσης κάθε δημιουργικής φωνής και συλλογικής προσπάθειας προς στους νέους επιστήμονες. Το braingain λοιπόν δεν είναι παρά ένα αφήγημα για εσωτερική κατανάλωση από τους εύπιστους και πρόθυμους υπηρέτες του κυβερνητικού αφηγήματος.
Μερικά παραδείγματα «αξιοκρατίας»
- Trust your stars
Το πρόγραμμα «TrustYourStars» ενταγμένο στο Ταμείο Ανάκαμψης από το 2022 κατέρρευσε με πάταγο. Με προθεσμία υποβολής προτάσεων τον Ιούνιο του 2024, δόθηκε παράταση ενός μήνα και αντί για Φθινόπωρο του 2024 που ήταν προγραμματισμένη, η αξιολόγησή των προτάσεων ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 2025 για ένα έργο που έληγε τυπικά αρχές του 2026. Μάλιστα οι αξιολογήσεις – καθώς και η σύνθεση της επιτροπής που τις πραγματοποίησε – προκύπτουν μέσα από μια εντελώς αδιαφανή διαδικασία μοριοδότησης, πολλές φορές δεν σχετίζονταν με το επιστημονικό αντικείμενο των προτάσεων και επίσης υπάρχει σοβαρή υποψία ότι είναι αποτέλεσμα τεχνητής νοημοσύνης, αφού πάμπολλες προτάσεις βρέθηκαν να λαμβάνουν πανομοιότυπες απαντήσεις, ανεξαρτήτως περιεχομένου πρότασης και με έωλα επιχειρήματα (πχ. μη σύνδεση με την αγορά εργασίας και την επιχειρηματική καινοτομία σε προτάσεις κοινωνικών επιστημών).
Την ίδια στιγμή, όπως αναφέρεται και σε δημοσιεύματα από τα 80 περίπου εκατομμύρια ευρώ του προγράμματος έχουν πληρωθεί σε κάποιους σχεδόν τα μισά. Οι κάποιοι αυτοί δεν είναι ωστόσο όσοι πήραν τη χρηματοδότηση, καθώς οι ενστάσεις και οι απαιτήσεις των ιδρυμάτων προς το Υπουργείο Παιδείας εκκρεμούν, ενώ το Υπουργείο φαίνεται ότι απαξιεί να απαντήσει και σε σχετικό εξώδικο των επιτυχόντων. Το παράδειγμα αυτό είναι ενδεικτικό της θεσμικής και ουσιαστικής ανικανότητας, απροθυμίας, αδιαφορίας να ξεκινήσει, να προχωρήσει και να ολοκληρωθεί έστω ένα κουτσουρεμένο και αδιαφανές πρόγραμμα χρηματοδότησης της έρευνας στην Ελλάδα. Η όλη διαδικασία αφήνει σοβαρές υποψίες ότι περισσότερο έγινε για να εξαφανιστούν μερικά εκατομμύρια παρά για να προκόψει η έρευνα.
- Εργασιακή επισφάλεια διδακτικού προσωπικού ή αλλιώς ΕΣΠΑ απόκτησης ακαδημαϊκής διδακτικής εμπειρίας
Η διδασκαλία για κατόχους διδακτορικού διπλώματος χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη επισφάλεια και κατακερματισμό των εργασιακών δικαιωμάτων. Τα τεράστια οργανικά κενά στα ΑΕΙ, καλύπτονται από προγράμματα διδασκαλίας για κατόχους διδακτορικού κυρίως με συμβάσεις ανάθεσης έργου (κοινώς μπλοκάκια) αν και είναι σαφές ότι πρόκειται για μορφή εξαρτημένης εργασίας. Υπάρχουν και παραδείγματα Πανεπιστημίων όπως το ΕΚΠΑ που επιχείρησαν να κάνουν τους συμβασιούχους ορισμένου χρόνου «μπλοκάκια» αλλά η κινητοποίηση των σωματείων και των συναδέλφων/ισσων το απέτρεψε.
Επιμέρους ζητήματα είναι ότι οι πληρωμές γίνονται κατά κανόνα σε άτακτα χρονικά διαστήματα, λόγω του τρόπου εκταμίευσης των κονδυλίων, ενώ δεν είναι λίγες και οι φορές που οι καθυστερήσεις είναι σοβαρές ή καταλήγουν σε φιάσκο για τους εργαζόμενους που γίνονται μπαλάκι μεταξύ διοίκησης και επιστημονικά υπευθύνων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η ΑΣΚΤ που οι εντεταλμένοι διδάσκοντες είναι αυτή τη στιγμή σε σύγκρουση με τις πρυτανικές αρχές που αρνούνται να υπογράψουν το έργο. Αυτό σημαίνει απλά ότι δεν θα πληρωθούν για το εξάμηνο που δίδαξαν και οι αρμόδιοι δεν έχουν καμία συνέπεια.
Επίσης, ο όρος της άνευ αμοιβής διεξαγωγής της επαναληπτικής εξεταστικής ως «συμβατικής υποχρέωσης» είναι σκέτη πρόκληση όχι μόνο γιατί δεν αμειβόμαστε αλλά και γιατί αν δεν μπορούμε να πληρώνουμε ασφάλιση, πχ. μέσο της συμμετοχής μας σε κάποιο ερευνητικό έργο εκείνη την περίοδο, είμαστε εντελώς εκτεθειμένοι (όπως και το ίδρυμα).
Ένα τρίτο σημείο αφορά στη μετακίνηση σε ιδρύματα εκτός του τόπου φυσικής και φορολογικής διαμονής. Δεν προβλέπεται επιπλέον ποσό (ή δικαιολόγηση εξόδων) για αεροπορικά, βενζίνες, διαμονή κλπ. Έτσι έχουμε καταντήσει πολλές φορές να διδάσκουμε «εθελοντικά», στο όνομα του να φτιάξουμε βιογραφικό! Τέλος, οι θέσεις που προκηρύσσονται ολοένα και λιγοστεύουν, ενώ συχνά ανακοινώνονται σε ακαθόριστα και αλλοπρόσαλλα χρονικά διαστήματα (πχ. Αύγουστος 2025) εξαιτίας της μη έγκαιρης εξασφάλισης κονδυλίων.
Συνέπεια των παραπάνω, αν προσθέσει κανείς σε αυτά και τη χρονική βραχύτητα των συμβάσεων, είναι ότι η επισφάλεια χτυπάει «κόκκινο», πλήττει κάθε έννοια εργασιακού δικαιώματος και εκπαιδευτικής συνέχειας και οδηγεί συστηματικά συναδέλφους/ισσες σε έξοδο από το χώρο προς αναζήτηση εργασίας. Τα ιδρύματα προχωρούν διαρκώς σε αλχημείες, ώστε να καλυφθούν τα προγράμματα σπουδών από άτομα που τελικά καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες. Τα ιδιωτικά πανεπιστήμια εντείνουν την κατάσταση αυτή, θέτοντας τον πήχη πολύ χαμηλά, επενδύοντας στην ανάγκη για εργασία και την απελπισία που γεννά η κατάσταση στη δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση.
- Ποινικοποίηση και διώξεις στο όνομα της ασφάλειας
Με μπροστάρη το ΑΠΘ εντείνεται η επίθεση στα συνδικαλιστικά δικαιώματα και τις δημοκρατικές ελευθερίες φοιτητών και διδασκόντων που τολμούν να αντισταθούν στο ξεπούλημα της πανεπιστημιακής περιουσίας. Αντί η ασφάλεια να μεταφράζεται σε εξασφάλιση βασικών υπηρεσιών και δικαιωμάτων, όπως η στέγαση, διώκεται. Στη θέση ή στο όνομα της ασφάλειας μπαίνουν κάμερες, τουρνικέ και εισβολή αστυνομικών μονάδων με κάθε αφορμή στον πανεπιστημιακό χώρο και βέβαια πλήρης προβολή των επιχειρήσεων αυτών από τα ΜΜΕ. Αυτό χτίζει μια εικόνα «ανομίας» και νομιμοποιεί την καταστολή πραγματικών κινημάτων εντός του Πανεπιστημίου, ποινικοποιώντας τη συνδικαλιστική δράση και την ελευθερία έκφρασης. Πρόσφατο, λοιπόν, παράδειγμα είναι οι διώξεις ενάντια σε καθηγητές του ΑΠΘ για τα αδικήματα της διατάραξης λειτουργίας υπηρεσίας και της παράνομης βίας, επειδή εξέφρασαν δημόσια και ειρηνικά την αλληλεγγύη τους σε φοιτητές των εστιών του ΑΠΘ που απειλούνταν με έξωση. Ο αυταρχισμός ξεχύνεται και μέσα στα Πανεπιστήμια και στοχοποιεί την φοιτητική και πανεπιστημιακή κοινότητα και την αυτονομία του Πανεπιστημίου.
Το κερασάκι στην τούρτα της νεοφιλελεύθερης πολιτικής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση – μια σκοτεινή ιστορία για τα μεταπτυχιακά με δίδακτρα
Πρόσφατα στο Πάντειο έχει ξεσπάσει όχι απλά διαμάχη αλλά σύγκρουση γιατί επιχειρείται η επιβολή μεταπτυχιακού προγράμματος σε συνεργασία με το ColumbiaUniversity. Πιο συγκεκριμένα το πρόγραμμα θα ονομάζεται «GlobalChina», είναι σε διαδικασία έγκρισης από το Υπουργείο Παιδείας και θα χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης με περίπου 4,8 εκατομμύρια ευρώ. Και γιατί ένα μεταπτυχιακό να είναι κάτι το κακό, ιδιαίτερα όταν αυτό είναι σε συνεργασία με ένα μεγάλο Πανεπιστήμιο των ΗΠΑ, όπως το Columbia;
Καταρχήν η διεθνής συνεργασία σε μεταπτυχιακά προγράμματα υπάρχει και δεν είναι εξορισμού κακή. Η πρόκληση και εν τέλει το διαφαινόμενο σκάνδαλο βασίζεται σε δύο σημεία. Το πρώτο σημείο αφορά την αδιαφάνεια με την οποία γίνεται αυτή η συμφωνία και εγκρίνονται αυτά τα ποσά. Κανένα συλλογικό όργανο δεν πήρε απόφαση για κάτι τέτοιο (κάτι που προβλέπεται υποχρεωτικά). Δηλαδή οι δημόσιοι πόροι, γιατί το Ταμείο Ανάκαμψης αφορά δημόσιους πόρους, μοιράζονται κατά το δοκούν (θυμόμαστε και το παράδειγμα του TrustyourStars παραπάνω). Η τελική πρόταση για το μεταπτυχιακό κατατέθηκε χωρίς συζήτηση ούτε στη Σύγκλητο ούτε στην αρμόδια επιτροπή μεταπτυχιακών σπουδών και το Υπουργείο Παιδείας ενέκρινε τη χρηματοδότηση του έργου με ποσό άνω των 4,8 εκατ. ευρώ.
Δεύτερο σημείο είναι ότι το πρόγραμμα προβλέπει δίδακτρα 5.000 ευρώ ανά φοιτητή. Δηλαδή ένα πρόγραμμα που είναι δύο φορές ο ετήσιος προϋπολογισμός του Παντείου (περίπου 2 εκ. ευρώ) ζητά και από τους φοιτητές να πληρώσουν. Που πήγαν τόσα λεφτά λοιπόν; Η διοίκηση του Παντείου μοιράζει δεξιά και αριστερά χρήματα την ώρα που το Πανεπιστήμιο δεν έχει προσωπικό για την ελάχιστη γραμματειακή υποστήριξη και την ώρα που μια σειρά από ερευνητές που εργαζόμαστε στο Πάντειο ζούμε στην απόλυτη επισφάλεια. Ε, λοιπόν από τα 4,8 εκ. τα 2,75 (δηλαδή περισσότερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό ολόκληρου του Παντείου) θα πάνε στο Columbia. Πρόκειται ουσιαστικά για «αγορά» διεθνούς κύρους και όχι για ισότιμη ακαδημαϊκή συνεργασία. Δηλαδή με όρους αγοράς είναι μια επιχείρηση franchising και τίποτα άλλο. Το δε Columbia επί κυβέρνησης Trump έχει υποταχτεί πλήρως στο δόγμα ιδεολογικού και βιοπολιτικού ελέγχου φοιτητών και εργαζομένων. Από τα υπόλοιπα χρήματα 370.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ θα πάνε για υπηρεσίες projectmanagement, 380.000 για κτηριακές υποδομές του Παντείου, 90.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ για τη δημιουργία εικαστικής ταυτότητας (τι είναι ετούτο;), ιστοσελίδας και διεθνή προβολή του προγράμματος και 30.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ για τη διοργάνωση διεθνούς συνεδρίου. Επιπλέον, έχουν ήδη δοθεί 483.000 ευρώ σε εταιρεία συμβούλων (!) για υποτιθέμενες υπηρεσίες υποστήριξης σχεδιασμού του εν λόγω ΠΜΣ. Δηλαδή, ενώ το Πάντειο, το κεντρικό Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών στην Ελλάδα αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις προσωπικού και υποχρηματοδότησης, πετάνε λεφτά σε εξωτερικές υπηρεσίες, προβολή και διαχείριση έργου.
Καταλαβαίνει κανείς ότι το πρόγραμμα αυτό είναι μια ακόμα κερκόπορτα ή πιθανότατα μια ακόμα βασιλική οδός για τη διάλυση της δημόσιας εκπαίδευσης και την πλήρη απουσία δημόσιου ελέγχου και διαφάνειας χωρίς καμία λογοδοσία. Το χρήμα θα αποφασίζει, και το χρήμα θα πάει στο χρήμα.
Μερικά απαραίτητα συμπεράσματα
Η απροθυμία, η ανικανότητα ή η αδιαφορία όσων έχουν στα χέρια τους την τύχη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι καταφανής. Ειδικά αν συνυπολογίσουμε το νόμο για τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια που πέρασε το προηγούμενο διάστημα, είναι πιο καθαρό ότι η απαξίωση και η διάλυση κάθε έννοιας αυτονομίας, δικαιωμάτων και προοπτικής εντός του ακραίου νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού είναι μονόδρομος.
Οι συνεργασίες με θολά πανεπιστημιακά καθεστώτα, η επιβολή διδάκτρων, η εργασιακή ανασφάλεια, η αδιαφάνεια και η αυταρχική διαχείριση των δημόσιων πόρων, η ατιμωρησία των σκανδάλων, η πολεμοκάπηλη ερευνητική δραστηριότητα σε συνεργασία με το κράτος-σφαγέα του Ισραήλ είναι στο ημερήσιο πρόγραμμα.
Η ανώτατη εκπαίδευση για το σύστημα δεν πρέπει να είναι προσβάσιμη από όλους μας, μα μόνο για λίγους που αντέχουν στο θανάσιμο ανταγωνισμό με κάθε μέσο ή που έχουν όλα τα μέσα από γεννησιμιού τους να ανέλθουν κοινωνικά.
Οι υπόλοιποι σερβιτόροι με πτυχία, μεταπτυχιακά (συχνά ακριβοπληρωμένα) και διδακτορικά. Το πρόβλημα όμως δεν είναι κάποιοι ανίκανοι ή προδότες πολιτικοί, είναι δομικό. Στην κρίση του καπιταλισμού που κάνει την κοινωνική ζούγκλα κανονικότητα μόνο έτσι μπορεί να λειτουργήσει το Πανεπιστήμιό τους και η έρευνά τους.
Όμως αρνούμαστε να συμμετέχουμε σε αυτή την έρευνα και αυτή τη διδασκαλία. Και ο μονόδρομος που παρουσιάζουν δεν είναι νομοτέλεια, αλλιώς δεν θα παλεύαν τόσο πολύ να τον επιβάλλουν. Αντίθετα η δημοσιοποίηση, η συλλογική δράση και η παρέμβαση στις σχολές και στο δρόμο χρειάζεται γιατί βάζει τις βάσεις για μεγαλύτερες κινητοποιήσεις. Δεν θα πει κανείς ότι είμαστε σε ευνοϊκή συγκυρία, το αντίθετο, όμως η τριτοβάθμια δημόσια εκπαίδευση δεν ήταν πάντα δικαίωμα. Κάποτε ήταν προνόμιο και αυτό πάει να ξαναγίνει. Χρειάζεται ενότητα στη δράση και σχέδιο βήμα-βήμα, ώστε να ξαναχτιστεί εμπιστοσύνη στις δυνάμεις μας και να συγκρουστούμε αποτελεσματικά.
