Του Νίκου Στούκα, προέδρου του ΔΣ του Σωματείου Διανομέων και Ταχυμεταφορέων Βόλου
Όποιος εργάζεται ως διανομέας σε κάποια ψηφιακή πλατφόρμα, όπως Wolt, efood και Box, γνωρίζει ότι το αφεντικό του δεν έχει πρόσωπο. Ένας προηγμένος αλγόριθμος αποφασίζει ποιος παίρνει παραγγελία, πόσο αμείβεται η κάθε διαδρομή, ποιος πέφτει στη βαθμολογία και ποιος βρίσκει μια μέρα τον λογαριασμό του κλειδωμένο. Εξήγηση δεν δίνεται σχεδόν ποτέ. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία για την εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών βάζει για πρώτη φορά κανόνες σε αυτό το σύστημα και δημιουργεί ένα δίκτυ προστασίας απέναντι στην εργοδοτική αυθαιρεσία. Δεν επιλύει όλα τα προβλήματα, επιφέρει όμως αρκετές αλλαγές, ιδίως στην αλγοριθμική διαχείριση, και καθιερώνει τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας υπέρ του εργαζομένου.
Γιατί το ζήτημα είναι πιο επίκαιρο από ποτέ
Η Οδηγία δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2024 και τα κράτη μέλη πρέπει να την ενσωματώσουν στο δίκαιό τους έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026. Στην Ελλάδα το σχέδιο νόμου το επεξεργάζεται νομοπαρασκευαστική επιτροπή του Υπουργείου Εργασίας. Η Οδηγία ορίζει ένα ελάχιστο επίπεδο προστασίας και επιτρέπει σε κάθε κράτος να προσθέσει επιπλέον διατάξεις, οι οποίες όμως δεν θα αντιβαίνουν στις βασικές αρχές της Οδηγίας.
Με βάση το άρθρο 69 του ν. 4808/2021 (νόμος Χατζηδάκη), ένας διανομέας που εργάζεται σε ψηφιακή πλατφόρμα θεωρείται πως δεν είναι μισθωτός, εφόσον πληρούνται ορισμένες τυπικές προϋποθέσεις: να μπορεί να προσλαμβάνει υποκαταστάτες, να μπορεί να εργάζεται και για ανταγωνιστές, να επιλέγει ελεύθερα τον όγκο παραγγελιών που θα εξυπηρετεί και να καθορίζει ο ίδιος τον χρόνο εργασίας του. Στην πράξη, ακόμη και ο βαθύτατα αντεργατικός αυτός νόμος παραβιάζεται διαρκώς. Παράλληλα, ο διανομέας υποχρεούται ο ίδιος να αποδείξει την υποκρυπτόμενη εξαρτημένη σχέση εργασίας. Η Οδηγία κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση.
Όταν υπάρχουν στοιχεία ότι η πλατφόρμα διευθύνει και ελέγχει την εργασία, τεκμαίρεται ότι πρόκειται για σχέση εξαρτημένης εργασίας (άρθρο 5). Αν η πλατφόρμα διαφωνεί, πρέπει να αποδείξει εκείνη το αντίθετο. Ο διανομέας που θα αναγνωριστεί ως μισθωτός αποκτά κατώτατο μισθό, άδειες, δώρα, ασφάλιση από τον εργοδότη και αποζημίωση σε περίπτωση απόλυσης. Αποκτά δηλαδή όλες τις προστασίες που προσφέρει η μισθωτή εργασία, και ταυτόχρονα η αμοιβή του παύει να εξαρτάται αποκλειστικά από τον αλγόριθμο.
Αμοιβές: από το «δυναμικό μοντέλο» στην υποχρέωση εξήγησης
Τα τελευταία χρόνια οι διανομείς βλέπουν τις αμοιβές τους να μειώνονται ραγδαία. Η τιμή ανά παραγγελία πέφτει, τα bonus αλλάζουν ή εξαφανίζονται και οι παραγγελίες αραιώνουν, συχνά από τη μια μέρα στην άλλη. Χωρίς καμία ανακοίνωση ή εξήγηση. Ο διανομέας δεν γνωρίζει αν η μείωση οφείλεται στη μειωμένη ζήτηση, στην κρυφή βαθμολόγησή του ή σε κάποια αλλαγή που έκανε η εταιρεία στον αλγόριθμο. Ξεκινά τη βάρδια του χωρίς να μπορεί να εκτιμήσει, έστω και χονδρικά, πόσα χρήματα θα βγάλει.
Η Ευρωπαϊκή Οδηγία απαιτεί από τις ψηφιακές πλατφόρμες αυξημένη αλγοριθμική διαφάνεια (άρθρο 9). Η πλατφόρμα θα πρέπει να ενημερώνει γραπτά και σε απλή γλώσσα ποια αυτοματοποιημένα συστήματα χρησιμοποιεί, ποιες αποφάσεις παίρνουν, ποια στοιχεία λαμβάνουν υπόψη και τι ρόλο έχει το καθένα. Ο διανομέας λαμβάνει αυτή την ενημέρωση το αργότερο την πρώτη μέρα εργασίας, ξανά πριν από κάθε αλλαγή που επηρεάζει τις συνθήκες εργασίας του και όποτε τη ζητήσει. Με απλά λόγια, μια αλλαγή στον τρόπο που υπολογίζεται η αμοιβή δεν θα μπορεί πλέον να περνά σιωπηλά.
Επιπλέον, αν ο αλγόριθμος αρνηθεί να πληρώσει μια εργασία που εκτελέστηκε, η πλατφόρμα οφείλει να δώσει γραπτή αιτιολόγηση (άρθρο 11). Ο διανομέας μπορεί να ζητήσει επανεξέταση της απόφασης και η εταιρεία έχει περιθώριο δύο εβδομάδων να απαντήσει. Αν η απόφαση ήταν λάθος, υποχρεούται να τη διορθώσει ή να αποζημιώσει τον εργαζόμενο.
Αλγοριθμική διαχείριση: υποχρεωτική ανθρώπινη παρέμβαση
Οι κανόνες για την αλγοριθμική διαχείριση είναι ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της Οδηγίας. Τα βασικά τους σημεία είναι τα εξής:
- Δεν θα επιτρέπεται η αυτόματη απενεργοποίηση ενός λογαριασμού διανομέα. Την απόφαση να περιοριστεί, να ανασταλεί ή να κλείσει ένας λογαριασμός πρέπει να τη λάβει άνθρωπος (άρθρο 10).
- Για κάθε απόφαση που παίρνει ή υποστηρίζει ο αλγόριθμος, ο διανομέας έχει δικαίωμα να ζητήσει εξήγηση, η οποία θα πρέπει επίσης να δίνεται από άνθρωπο και όχι αυτοματοποιημένα (άρθρο 11).
- Η πλατφόρμα δεν επιτρέπεται να συλλέγει δεδομένα όταν ο διανομέας δεν εργάζεται, να επεξεργάζεται τις ιδιωτικές του συνομιλίες ή να προσπαθεί να προβλέψει αν θα ασκήσει συνδικαλιστική δράση (άρθρο 7).
- Τα αυτόματα συστήματα δεν πρέπει να ασκούν αδικαιολόγητη πίεση ούτε να βάζουν σε κίνδυνο την υγεία του εργαζομένου (άρθρο 12). Για όποιον τρέχει με το μηχανάκι για να προλάβει τον χρόνο που του έδωσε η εφαρμογή, η διάταξη αυτή έχει μεγάλη πρακτική σημασία.
- Πριν από οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή ή προσθήκη στα αλγοριθμικά συστήματα, οι εκπρόσωποι των εργαζομένων πρέπει να ενημερωθούν και να εκφράσουν την άποψή τους. Μπορούν μάλιστα να φέρουν δικό τους ειδικό (άρθρο 13).
Οι κανόνες των άρθρων 7 έως 11 ισχύουν για όλους όσοι εργάζονται μέσω πλατφόρμας, ακόμη κι αν παραμένουν τυπικά αυτοαπασχολούμενοι.
Η δικαστική απόφαση του Βόλου
Τρεις διανομείς στον Βόλο συνδέονταν τυπικά με μια ενδιάμεση εργολαβική εταιρεία, αλλά στην πράξη εργάζονταν αποκλειστικά για τη Wolt. Προσέφυγαν τον Απρίλιο του 2024 στην Επιθεώρηση Εργασίας λόγω μη καταβολής δεδουλευμένων και λίγο αργότερα, τον Μάιο του 2024, αποκλείστηκαν από την πλατφόρμα. Στη συνέχεια, κατέθεσαν αγωγή εναντίον της Wolt και του εργολάβου, και το Μονομελές Πρωτοδικείο Βόλου (απόφαση 25/2025) έκρινε ότι πραγματικός εργοδότης τους ήταν η Wolt, η οποία ασκούσε την εξουσία της μέσω «αλγοριθμικού management». Ο αποκλεισμός των τριών εργαζομένων κρίθηκε παράνομος και καταχρηστικός και επιδικάστηκαν συνολικά 36.419,61 ευρώ.
Η υπόθεση έδειξε ότι ο έλεγχος μέσω αλγορίθμου μπορεί να αναγνωριστεί από δικαστήριο ως εργοδοτικός, όταν λαμβάνεται υπόψη η πραγματική φύση της εργασίας. Αυτή ακριβώς είναι η κύρια διεκδίκηση του κλάδου με αφορμή την ενσωμάτωση της Οδηγίας.
Τι ζητούν τα σωματεία
Σωματεία διανομέων και ταχυμεταφορέων από όλη τη χώρα έχουν συντάξει κοινό υπόμνημα προς τη νομοπαρασκευαστική επιτροπή. Μεταξύ άλλων, ζητούν:
- Κατάργηση της παρ. 2 του άρθρου 69 ν. 4808/2021 (των κριτηρίων δηλαδή που διαχωρίζουν μισθωτή εργασία και freelancing) και καθιέρωση ευρέος τεκμηρίου μισθωτής εργασίας, που θα ισχύει και όταν η πλατφόρμα καθορίζει την αμοιβή μέσω του αλγορίθμου. Όσο η πλατφόρμα αμφισβητεί το τεκμήριο δικαστικώς, ο εργαζόμενος να έχει ήδη τα δικαιώματα του μισθωτού, να προσλαμβάνεται δηλαδή κανονικά μέχρι η ένσταση της πλατφόρμας να τελεσιδικήσει.
- Αναλυτική ενημέρωση για το πώς υπολογίζεται η αμοιβή κάθε παραγγελίας: βασική αμοιβή, χιλιομετρική αποζημίωση, προσαυξήσεις, bonus, αποζημίωση δικύκλου.
- Ελάχιστη εγγυημένη αμοιβή για κάθε ώρα εργασίας ή διαθεσιμότητας.
- Πληρωμή όταν η εργασία σταματά υποχρεωτικά με απόφαση της πλατφόρμας ή λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων.
- Οι πλατφόρμες να μην μπορούν να επικαλούνται «εμπορικό απόρρητο» για να αρνηθούν πληροφορίες σχετικά με τα αλγοριθμικά συστήματα.
- Κάθε απενεργοποίηση λογαριασμού που γίνεται αυτόματα, χωρίς ουσιαστικό ανθρώπινο έλεγχο, να είναι αυτοδικαίως άκυρη.
- Αλληλέγγυα ευθύνη της πλατφόρμας και των ενδιάμεσων εταιρειών για την τήρηση της εργατικής νομοθεσίας, την ορθή καταβολή μισθών και ασφαλιστικών εισφορών, καθώς και για την ασφάλεια των εργαζομένων. Οποιαδήποτε παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας να επιφέρει τιμωρία τόσο στην πλατφόρμα όσο και στην ενδιάμεση εταιρεία εξίσου.
Τι απομένει να κριθεί
Η Οδηγία δεν καθορίζει συγκεκριμένα τα ύψη των αμοιβών ούτε θα ανεβάσει από μόνη της τους μισθούς στον κλάδο. Παρέχει όμως στους διανομείς κάτι που μέχρι σήμερα δεν είχαν: το δικαίωμα να γνωρίζουν πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις του αλγορίθμου και τη δυνατότητα να τις αμφισβητήσουν. Το πόσο θα μετρήσουν αυτά στην πράξη θα καθοριστεί από την ενσωμάτωση της Οδηγίας στο ελληνικό δίκαιο, καθώς και από τη διενέργεια ουσιαστικών ελέγχων και την επιβολή προστίμων. Ασχέτως της εφαρμογής της Οδηγίας, τα Σωματεία του κλάδου δεν θα πάψουν να αγωνίζονται για αξιοπρεπείς αμοιβές και συνθήκες εργασίας, πρόσληψη όσων το επιθυμούν ως μισθωτούς και κατάργηση του παράνομου και καταχρηστικού εργολαβικού μοντέλου που τείνει να επικρατήσει στον κλάδο. Ο αγώνας όμως θα καταστεί βιώσιμος μόνο με τη μαζική συμμετοχή όλων των συναδέλφων. Καλούμε όλους τους διανομείς, ανεξαρτήτως μορφής εργασίας, να στηρίξουν δυναμικά τα Σωματεία και τις επιτροπές εργαζομένων της περιοχής τους. Μόνο ενωμένοι μπορούμε να διασφαλίσουμε το μέλλον του κλάδου απέναντι στην εργοδοτική και κρατική αυθαιρεσία.
