Η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του 2ου γύρου των προεδρικών εκλογών στη Βραζιλία, με την πρωτοφανή ανατροπή και νίκη του Λούλα, προκάλεσε πανηγυρισμούς και ανακούφιση όχι μόνο στη χώρα και την Λατινική Αμερική, αλλά και παγκόσμια.
Το γεγονός ότι ένας ακροδεξιός υποψήφιος, ιδιαίτερα στη μεγαλύτερη χώρα της Λ. Αμερικής, ηττήθηκε, παρά το γενικευμένο ρεύμα ανόδου της ακροδεξιάς διεθνώς, γέμισε με χαρά και αυτοπεποίθηση εκατομμύρια ανθρώπους. Η ήττα του Φλάβιο Μπολσονάρου (γιού του καταδικασμένου πρώην προέδρου Ζαϊρ Μπολσονάρου) έδωσε ένα ηχηρό χαστούκι στους νοσταλγούς της χούντας, τους ρατσιστές και τους φασίστες, και έβαλε φρένο στην υποστηριζόμενη από τον Τραμπ «δεξιά στροφή» της ηπείρου. Το ότι ο Μπολσονάρου υιός δραπέτευσε από τη χώρα παράνομα μόλις έχασε, συμπυκνώνει χαρακτηριστικά τις εξελιξεις.
Οι δρόμοι ευθύνονται για την ανατροπή
Το καθοριστικό στοιχείο για αυτή την πολιτική ανατροπή ήταν η κινητοποίηση εκατομμυρίων ανθρώπων μετά τα αποτελέσματα του πρώτου γύρου (στις 4/10). Το προβάδισμα του Μπολσονάρου και η πιθανότητα εκλογής του έβγαλαν στους δρόμους ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ειδικά στις μεγάλες πόλεις (Ρίο ντε Τζανέιρο, Σάο Πάολο, κτλ).
Στην πραγματικότητα, η απειλή εκλογής ενός ακροδεξιού προέδρου, με σαφείς σχέσεις με το οργανωμένο έγκλημα και τις φασιστικές συμμορίες προκάλεσε ένα μαζικό κίνημα με αντιφασιστικές, αντιρατσιστικές, φεμινιστικές και φιλεργατικές αναφορές.
Το κίνημα αυτό έδωσε την μάχη ενάντια στον Μπολσονάρου. Και ώθησε τον Λούλα να στρίψει το τιμόνι της καμπάνιας τους προς τα αριστερά, προκειμένου να εκλεγεί. Δεν είναι τυχαίο ότι ανάμεσα στον πρώτο και τον δεύτερο γύρο αναγγέλθηκαν ή ψηφίστηκαν σημαντικά φιλολαϊκά μέτρα όπως η κατάργηση της εξαήμερης εβδομάδας εργασίας των 44 ωρών, η κατάργηση του εισιτηρίου στα ΜΜΜ για τα σαββατοκύριακα και τις αργίες, η αύξηση του ποσού που εξασφαλίζει το bolsa familia (ένα επίδομα για τα νοικοκυριά με τα πιο χαμηλά εισοδήματα) και κάποια μέτρα για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά.
Η δυναμική αυτή ήταν που έφερε 3 εκατομμύρια περισσότερους ψηφοφόρους στις κάλπες, που στην συντριπτική τους πλειοψηφία ψήφισαν Λούλα. Ο Λούλα πήρε 10 εκ. παραπάνω ψήφους από τον πρώτο γύρο, ενώ ο Μπολσονάρου 4 εκ. παραπάνω (παρόλο που η μεγάλη πλειοψηφία των υπόλοιπων υποψηφίων του πρώτου γύρου ήταν δεξιοί- και άρα συγγενείς προς αυτόν).
Η Ακροδεξιά παραμένει ισχυρή
Παρά την σημαντική ήττα που υπέστη, και την εικόνα διάλυσης που βγαίνει από την φυγή του Μπολσονάρου, η Ακροδεξιά στη χώρα παραμένει πολύ ισχυρή. Η νίκη του Λούλα δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο Μπολσονάρου πήρε 48% και σχεδόν 60 εκ. ψήφους (και μάλιστα αύξησε τον αριθμό των ψήφων σε σχέση με τα αποτελέσματα του πατέρα του το ‘18 και το ‘22). Και αυτό το κατάφερε παρόλο που ο πατέρας του είναι στη φυλακή καταδικασμένος για απόπειρα πραξικοπήματος και ο ίδιος είναι μπλεγμένος σε διάφορες υποθέσεις διαφθοράς.
Τι είναι λοιπόν αυτό που έδωσε τέτοια δυναμική στον Μπολσονάρου μετά από 4 χρόνια κυβέρνησης Λούλα;
Στην Βραζιλία υπήρχε μεταπολεμικά μια ισχυρή ακροδεξιά-φασιστική παράδοση (σχετιζόμενη και με την ιστορία αποικιοκρατίας και με το ότι κατέφυγαν πολλοί Ναζί μετά το την ήττα τους εκεί). Με βάση μετρήσεις των exit poll, ο Μπολσονάρου είχε μικρό προβάδισμα στους λευκούς ψηφοφόρους, στους άντρες, στα στρώματα με ανώτερη μόρφωση και στα υψηλότερα εισοδήματα. Όμως, η ακροδεξιά ψήφος, σε αντίθεση με τις εκλογές πριν το 2018, παραμένει επίμονα ψηλή. Έχει σημασία να δούμε το γιατί.
Το Κόμμα Εργατών (PT) του Λούλα κέρδισε τις εκλογές το 2002. Ήταν η πρώτη φορά που ένα αριστερό κόμμα κέρδιζε τις εκλογές μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας (η χώρα είχε στρατιωτική δικτατορία από το ‘64 ως το ‘85). Ο Λούλα αρχικά πήρε μια σειρά φιλολαϊκά μέτρα που του έδωσαν σημαντική υποστήριξη από την εργατική τάξη, βασιζόμενος κυρίως στις υψηλές τιμές των πρώτων υλών που η χώρα εξήγαγε. Ταυτόχρονα όμως δεν ήθελε σε καμιά περίπτωση να πειράξει τα κέρδη του κεφαλαίου. Πολλές φορές περηφανευόταν δημόσια ότι ντόπιοι και ξένοι επιχειρηματίες «έβγαλαν λεφτά όπως ποτέ άλλοτε» την περίοδο διακυβέρνησης του.
Όταν το 2008 η κρίση χτύπησε τη Βραζιλία, ο Λούλα εφάρμοσε μέτρα λιτότητας. Το 2013 ο κόσμος βγήκε μαζικά στους δρόμους σε ένα ιστορικό κίνημα από τα κάτω ενάντια στη λιτότητα της κυβέρνησης του PT. Το 2014 ξεκινάει η δικαστική διερεύνηση που ονομάστηκε «πλυντήριο αυτοκινήτων», μια υπόθεση διαφθοράς που ενέπλεκε υψηλόβαθμους κρατικούς υπαλλήλους και τον ίδιο τον Λούλα. Δεν είναι δυνατό να γνωρίζουμε το πόσες και ποιές από αυτές τις κατηγορίες ήταν πραγματικές και ποιές κατασκευασμένες, αλλά στην λαϊκή συνείδηση η γενικευμένη διαφθορά ήταν συνδεδεμένη με την κυβέρνηση του PT.
Αυτή την οικονομική κατάσταση και την πολιτική αναταραχή εκμεταλλεύτηκε η Ακροδεξιά για να κερδίσει έδαφος. Έτσι, σχεδόν «από το πουθενά», εμφανίστηκε ο Μπολσονάρου που το έπαιξε «αντι-συστημικός».
Γυρνώντας στο σήμερα, οι Μπολσονάροι, εκτός από το να συσπειρώνουν την δεδομένη βάση της Ακροδεξιάς στη χώρα, κερδίζουν τις ψήφους ενός μέρους των λαϊκών στρωμάτων που θέλουν να τιμωρήσουν τον Λούλα ως το «κατεστημένο» της χώρας, που θέλουν να στείλουν ένα μήνυμα ενάντια στις πολιτικές που τους κρατούν «από κάτω».
Είναι ενδιαφέρον ότι σε μια δημοσκόπηση του 2025, το 48% των ψηφοφόρων του Μπολσονάρου είναι υπέρ «ριζοσπαστικών ανατροπών», με το αντίστοιχο ποσοστό των ψηφοφόρων του Λούλα να είναι στο 16%.
Που θα κριθεί το παιχνίδι
Με αυτά τα δεδομένα, δεν έχουν βάση οι αναλύσεις που εκτιμούν ότι «η Ακροδεξιά και ο φασισμός στην Βραζιλία τελείωσαν». Και αυτό γιατί οι λόγοι που έστελναν αέρα στα πανιά του συνεχίζουν να υπάρχουν.
Ο Λούλα αναγκάστηκε να μετακινήσει την καμπάνια του προς τα αριστερά, αλλά ήδη βρίσκεται κάτω από πολύ ισχυρές πιέσεις. Την επόμενη μέρα της νίκης του, το νόμισμα της χώρας, το Ρεάλ, έχασε 8% της αξίας του και τα χρηματιστήρια είχαν πτώση 14%. Την μεθεπόμενη υπήρξε μια «διόρθωση» αλλά το μήνυμα του κεφαλαίου ήταν σαφές: μαζέψου. Ο υπουργός οικονομικών Ντουριγκάν έτρεξε να καθησυχάσει τις αγορές λέγοντας ότι η κυβέρνηση παραμένει δεσμευμένη στην «δημοσιονομική σταθερότητα».
Στο διεθνές επίπεδο, ο Λούλα προσπαθεί να παίξει το παιχνίδι της «πολυεπίπεδης εξωτερικής πολιτικής», δηλαδή να παραμείνει ανοιχτός σε συνεργασίες με πολλές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και όχι μόνο με μία. Αυτή είναι και η βάση της συμμετοχής της Βραζιλίας στα BRICS (την συμμαχία γύρω από την Κίνα) από τη μία και από την άλλη την προσπάθεια να βρει μια ισορροπία και με τον Τραμπ.
Η προεδρία Λούλα λοιπόν θα βρεθεί κάτω από διασταυρούμενα πυρά. Από τη μία το βραζιλιάνικο κεφάλαιο που θέλει να αυξήσει τα κέρδη του, ο Τραμπ και ο Σι που θέλουν τη Βραζιλία στη δική τους σφαίρα επιρροής, η βουλή και η γερουσία όπου έχει μεγάλη πλειοψηφία η Δεξιά με την Ακροδεξιά[*]. Από την άλλη, η λαϊκή οργή και αγανάκτηση για το κόστος ζωής, και ένα κίνημα που ενώ είναι ανοργάνωτο σε μεγάλο βαθμό και εμπεριέχει μια πανσπερμία απόψεων στο εσωτερικό του, έχει αυξημένη αυτοπεποίθηση μετά τις εκλογές και περιμένει από τον Λούλα να εκπληρώσει τις φιλολαϊκές υποσχέσεις του.
Παρά την ανακούφιση για την ήττα του Μπολσονάρου, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι ο Λούλα θα κάνει μια πραγματικά φιλολαϊκή στροφή, γιατί κάτι τέτοιο προϋποθέτει σύγκρουση με το κεφάλαιο, ντόπιο και διεθνές.
Κάτω από την πίεση και το κλίμα της στιγμής, ίσως πάρει κάποια επιπλέον προοδευτικά μέτρα. Αλλά, όπως και οι αντίστοιχες «προοδευτικές» ή «κεντροαριστερές» κυβερνήσεις διεθνώς συνεχώς αποδεικνύουν, όποιο πολιτικό ρεύμα δεν θέλει να συγκρουστεί με τα μεγάλα συμφέροντα και το σύστημα που τα εξυπηρετεί, τελικά καταλήγει να συμβιβάζεται μαζί τους.
Ο συμβιβασμός αυτός είναι που δίνει αέρα στα πανιά της Ακροδεξιάς. Έτσι «γεννήθηκε» ο Μπολσονάρου, και αν επαναληφθεί το ίδιο έργο έτσι θα ξανα-επανέλθει με την μια ή την άλλη μορφή.
Η Αριστερά της Βραζιλίας και πιο ειδικά η αντικαπιταλιστική Αριστερά που λειτουργεί στα πλαίσια του P-SOL[**], μιας συμμαχίας οργανώσεων στα αριστερά του Εργατικού Κόμματος που στήριξε τον Λούλα στις προεδρικές εκλογές, έχει το καθήκον να χτίσει μια εναλλακτική πρόταση στον Λούλα και ενάντια στα μεγάλα συμφέροντα, για να βγάλει την εργαζόμενη πλειοψηφία από αυτό τον φαύλο κύκλο της κρίσης και του κινδύνου της Ακροδεξιάς.
