1. Προκλητική βία
Ο βομβαρδισμός και η απαγωγή του εκλεγμένου προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, συνιστούν μια ξεκάθαρη μονομερή πολεμική ενέργεια, χωρίς καν τα συνηθισμένα προσχήματα. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν μπήκε καν στον κόπο να αναζητήσει στήριξη από τους συμμάχους της και παρέκαμψε ακόμη και τα κόμματα των Δημοκρατικών και των Ρεπουμπλικανών στο Κογκρέσο. Από αυτή την άποψη, η επίθεση είναι χαρακτηριστική της νέας φάσης του ιμπεριαλισμού σε συνθήκες βαθιάς κρίσης: το προσωπείο της «διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες» εγκαταλείπεται, η μέχρι πρότινος προσέγγιση των δυτικών «δημοκρατιών», με τους δήθεν μηχανισμούς δημοκρατικού ελέγχου, πετιέται στα σκουπίδια και η ωμή βία αποκαλύπτεται ως ο καθοριστικός παράγοντας της πολιτικής.
Στην πραγματικότητα, αυτό ίσχυε πάντα. Όμως οι καπιταλιστικές δυνάμεις επιχειρούσαν να διασώζουν τα προσχήματα, προβάλλοντας μια εξωραϊσμένη εικόνα της εξωτερικής τους πολιτικής, ώστε να εξασφαλίζουν τη συναίνεση της πλειοψηφίας. Ο Τραμπ σήμερα δεν αλλάζει την ουσία της εξωτερικής πολιτικής του αμερικανικού ιμπεριαλισμού· απλώς της δίνει μια πιο ωμή και απροκάλυπτη μορφή.
2. Ποιος είναι ο στόχος των επιθέσεων;
Η επίσημη εκδοχή ότι η απαγωγή του Μαδούρο και η στρατιωτική επίθεση στη Βενεζουέλα αποσκοπούν στη διακοπή του παράνομου εμπορίου ναρκωτικών είναι γελοία και πλήρως αβάσιμη. Η Βενεζουέλα δεν αποτελεί χώρα μαζικής παραγωγής παράνομων ναρκωτικών ουσιών, ενώ η συντριπτική πλειονότητα των ναρκωτικών που καταλήγουν στις ΗΠΑ εισέρχεται μέσω του Ειρηνικού Ωκεανού και όχι μέσω του Κόλπου του Μεξικού.
Οι πραγματικοί στόχοι της επίθεσης είναι:
- Το πετρέλαιο και οι φυσικοί πόροι: Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα διαπιστωμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο — πάνω από 300 δισ. βαρέλια, περίπου το 17% του παγκόσμιου συνόλου. Ο έλεγχος αυτού του στρατηγικού πόρου από τις αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες είναι κρίσιμης σημασίας για τον ανταγωνισμό κυριαρχίας στον παγκόσμιο ενεργειακό τομέα. Παράλληλα, η χώρα διαθέτει μεγάλες ποσότητες χρυσού, μεταλλευμάτων και σπάνιων γαιών.
- Η επαναβεβαίωση της ηγεμονίας των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο: Ανώτεροι αξιωματούχοι των ΗΠΑ εντάσσουν την επέμβαση στην αναβίωση μιας πολιτικής τύπου Δόγματος Μονρόε, με στόχο την επανακατοχύρωση της πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική και την αποτροπή της ενίσχυσης ανταγωνιστικών δυνάμεων. Η Βενεζουέλα υπήρξε ένας από τους βασικούς αποδέκτες κινεζικών δανείων και επενδύσεων στον ενεργειακό τομέα, ενώ από το 2025 η Κίνα είχε αναδειχθεί στον βασικό αγοραστή του βενεζουελάνικου πετρελαίου. Η απομάκρυνση της χώρας από την κινεζική επιρροή αποτελεί τμήμα της ευρύτερης στρατηγικής Τραμπ–Ρούμπιο για τον περιορισμό της Κίνας διεθνώς.
- Η τιμωρία της Βενεζουέλας ως παραδειγματισμός: Ένας επιπλέον παράγοντας αφορά την πρόσφατη ιστορία της χώρας, κατά την οποία το μπολιβαριανό καθεστώς αμφισβήτησε ανοιχτά την επιρροή των ΗΠΑ, εκδίωξε πολυεθνικές εταιρείες και ανέπτυξε στενούς δεσμούς με την Κούβα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Ούγκο Τσάβεζ. Το γεγονός ότι οι ΗΠΑ επιχείρησαν επανειλημμένα να ανατρέψουν το καθεστώς τα τελευταία 25 χρόνια, χωρίς επιτυχία, έχει καταστήσει τη Βενεζουέλα διαχρονικό αγκάθι στο μάτι του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
3. Θα φέρει αποτελέσματα;
Η ιδέα ότι, με την απαγωγή του Μαδούρο, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να «διοικήσουν» τη χώρα και να ανατρέψουν το καθεστώς δεν ήταν ρεαλιστική εξαρχής. Την επομένη της απαγωγής, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο ξεκαθάρισε ότι οι ΗΠΑ δεν εξετάζουν την αποστολή στρατιωτικών δυνάμεων κατοχής στη Βενεζουέλα. Οι άλλες δύο επιλογές για την αλλαγή καθεστώτος είναι οι εξής:
- Πρόκληση εμφυλίου πολέμου μέσω χρηματοδότησης και εξοπλισμού της αντιπολίτευσης. Φαίνεται ότι αυτό το σενάριο εξετάστηκε και απορρίφθηκε, καθώς η αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη, αδύναμη και δεν απολαμβάνει ουσιαστική στήριξη από τη βενεζουελάνικη κοινωνία. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο ο Τραμπ εγκατέλειψε την ιδέα να αναλάβει η Ματσάδο —η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης για το 2025— επικαλούμενος το επιχείρημα ότι δεν χαίρει του σεβασμού του λαού της χώρας της. Βέβαια, σε δεύτερο χρόνο δεν μπορεί αυτό το σενάριο να αποκλειστεί.
- Εντοπισμός στοιχείων στο εσωτερικό του καθεστώτος Μαδούρο που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως «μακρύ χέρι» του Τραμπ, ώστε η μετάβαση να εμφανιστεί ως πιο «ομαλή». Φαίνεται ότι αυτή είναι η επιλογή πάνω στην οποία εργάζονται αυτή τη στιγμή. Η Ντέλσι Ροντρίγκες, αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Μαδούρο που ορκίστηκε στη θέση του, βρίσκεται σε επαφές με αξιωματούχους των ΗΠΑ και έχει δηλώσει χαρακτηριστικά ότι «καλούμε την κυβέρνηση των ΗΠΑ να εργαστούμε από κοινού πάνω σε ένα πρόγραμμα συνεργασίας…». Από την άλλη, έχει προχωρήσει και σε πιο επιθετικές προς τις ΗΠΑ δηλώσεις, γεγονός που δείχνει ότι η κατάσταση παραμένει ρευστή.
Ακόμη όμως και αν επικρατήσει το τελευταίο σενάριο, αυτό δεν εγγυάται ούτε την πολιτική ομαλότητα ούτε την οριστική επίλυση των συγκρούσεων συμφερόντων στο εσωτερικό της Βενεζουέλας.
4. Ποια είναι η γεωπολιτική διάσταση;
Η Βενεζουέλα φαίνεται να αποτελεί το πεδίο όπου θα εκτυλιχθεί η επόμενη πράξη στο δράμα της σύγκρουσης για την παγκόσμια κυριαρχία. Οι ΗΠΑ και οι χώρες του ΝΑΤΟ επιχειρούν απεγνωσμένα να διατηρήσουν την επιρροή τους, αξιοποιώντας τη στρατιωτική τους υπεροχή. Από την άλλη πλευρά, η Κίνα και ο αναδυόμενος συνασπισμός γύρω από αυτήν επιδιώκουν να εδραιώσουν τη θέση τους, βασιζόμενοι στις αυξανόμενες οικονομικές τους δυνατότητες.
Αυτή η σύγκρουση για το ποια δύναμη θα ηγεμονεύσει στον παγκόσμιο καπιταλισμό δεν μπορεί να «επιλυθεί» ούτε να τερματιστεί μέσω συναίνεσης ή αμοιβαίας συμφωνίας. Το μόνο που μπορεί να γεννήσει είναι θάνατο και δυστυχία για τον λαό της Βενεζουέλας, όπως ακριβώς συνέβη και με τους λαούς του Ιράκ, της Λιβύης, της Συρίας και τόσων άλλων χωρών.
Αν δει κανείς τη συνολική εικόνα, το γεγονός ότι οι δύο μεγάλες δυνάμεις δεν μπορούν να εμπλακούν σε έναν απ’ ευθείας πόλεμο —καθώς και οι δύο διαθέτουν πυρηνικά όπλα και κάτι τέτοιο θα σήμαινε αμοιβαία ολική καταστροφή— σημαίνει ότι όσα σε προηγούμενες ιστορικές φάσεις «επιλύονταν» μέσω Παγκοσμίων Πολέμων, παίρνουν σήμερα έναν πιο κατακερματισμένο και παρατεταμένο χαρακτήρα, με σφοδρές τοπικές συγκρούσεις για την εξουσία.
5. Μπορεί να αντιστραφεί η παρακμή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού;
Πρόσφατα γεγονότα, όπως η απαγωγή του Μαδούρο, ο βομβαρδισμός του Ιράν, ο αποκεφαλισμός της Χεζμπολάχ, η ανατροπή του Άσαντ στη Συρία, η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Χάμας και Ισραήλ στην Παλαιστίνη, οι αεροπορικές επιδρομές στη Νιγηρία κ.ά., έχουν γεννήσει σε πολλούς το ερώτημα: μπορεί η πτωτική πορεία της ισχύος των ΗΠΑ και του δυτικού ιμπεριαλισμού να ανακοπεί ή ακόμη και να αντιστραφεί;
Ο Τραμπ έχει υιοθετήσει μια νέα, πιο «ενεργητική» στάση απέναντι σε αυτό το ζήτημα. Εκφράζει τις θέσεις ενός τμήματος της άρχουσας τάξης που προκρίνει μια πιο επιθετική πολιτική απέναντι στην Κίνα, τη Ρωσία, τις χώρες των BRICS κ.λπ. Στόχος τους είναι να διατηρήσουν την κυρίαρχη θέση τους μέσω της ισχύος και της βίας, διαλύοντας στην πράξη τους κανόνες της λεγόμενης «διεθνούς τάξης», αφού δεν μπορούν πλέον να κυβερνούν τον κόσμο όπως στο παρελθόν.
Αυτή η πολιτική μπορεί να αποδώσει για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Μπορεί να καθυστερήσει προσωρινά τη διαδικασία παρακμής, προσφέροντας στον δυτικό ιμπεριαλισμό ένα σχετικό περιθώριο ελιγμών. Μπορεί επίσης να καλλιεργήσει την αίσθηση ότι οι ΗΠΑ μπορούν να δρουν ατιμώρητα, διευκολύνοντας γενοκτονίες και αλλαγές καθεστώτων — με συνέπειες στο ηθικό των λαών σε όλο τον κόσμο για τον αγώνα για ένα καλύτερο μέλλον.
Ωστόσο, ακόμη και αν αυτές οι επιθετικές κινήσεις δεν γυρίσουν μπούμεραγκ—κάτι που θα συμβεί, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις— δεν μπορούν να επιλύσουν το βασικό πρόβλημα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Όπως κάθε αυτοκρατορία στην ιστορία, οι ΗΠΑ έχουν πάψει να αποτελούν το πιο δυναμικό τμήμα της παγκόσμιας οικονομίας, είτε αυτό μετριέται με την αύξηση του ΑΕΠ, την παραγωγικότητα, το ποσοστό των επενδύσεων ή άλλα κρίσιμα οικονομικά μεγέθη.
Ο Τραμπ μπορεί να αξιοποιήσει την ήδη υπάρχουσα στρατιωτική και πολιτική ισχύ και να επιβάλει πολιτικές επιλογές, αλλά δεν μπορεί να ανακόψει συνολικά την άνοδο της Κίνας και άλλων χωρών που αναπτύσσονται με ταχύτερους ρυθμούς από τις ΗΠΑ. Η ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υπαγορεύουν τις εξελίξεις σε παγκόσμια κλίμακα —η λεγόμενη Pax Americana— δεν μπορεί να αναβιώσει. Άλλωστε, το σενάριο αυτό δοκιμάστηκε ήδη τη δεκαετία του 1990 και αποδείχθηκε βραχύβιο.
6. Ποιος είναι ο χαρακτήρας του καθεστώτος Μαδούρο;
Ο Τραμπ χαρακτηρίζει το καθεστώς Μαδούρο «σοσιαλιστικό» και παρουσιάζει τις πρόσφατες ενέργειες των ΗΠΑ ως μέρος ενός υποτιθέμενου «αγώνα κατά του κομμουνισμού» στην περιοχή, ανασύροντας την προπαγάνδα του Ψυχρού Πολέμου.
Στην πραγματικότητα, το καθεστώς Μαδούρο δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να χαρακτηριστεί σοσιαλιστικό, παρά τη ριζοσπαστική του ρητορική.
Όταν ο Ούγκο Τσάβες εξελέγη πρόεδρος της Βενεζουέλας το 1999, εγκαινίασε μια περίοδο μεταρρυθμίσεων υπέρ της εργατικής τάξης και των φτωχών, στηριγμένη στις υψηλές τιμές του πετρελαίου και στα αυξημένα κρατικά έσοδα της εποχής. Οι πολιτικές αυτές οδήγησαν πράγματι σε αισθητή βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Υπό την πίεση των επιθέσεων του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και της εγχώριας άρχουσας τάξης, ο Τσάβες προχώρησε σε περαιτέρω μέτρα και υλοποίησε ορισμένες θετικές, ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, άγνωστες μέχρι τότε στη Λατινική Αμερική της νεοφιλελεύθερης κυριαρχίας.
Ωστόσο, ακόμη και σε εκείνη τη φάση, ο Τσάβες αναζητούσε διαρκώς συμβιβασμούς και μια «μέση οδό» ανάμεσα στις πολιτικές υπέρ των φτωχών και στα συμφέροντα του κεφαλαίου, χωρίς να αμφισβητήσει ποτέ πραγματικά την εξουσία των καπιταλιστών.
Μετά τον θάνατο του Τσάβες —ο οποίος συνέπεσε με την πτώση των διεθνών τιμών του πετρελαίου— ο Μαδούρο ανέτρεψε πολλές από τις κατακτήσεις της προηγούμενης περιόδου, εφαρμόζοντας νεοφιλελεύθερες πολιτικές ως απάντηση στο αμερικανικό εμπάργκο. Σε αυτές περιλαμβάνονταν η «δολαριοποίηση» της οικονομίας, που όξυνε τις κοινωνικές ανισότητες, καθώς και ιδιωτικοποιήσεις ή διάφορα κίνητρα προς επενδυτές.
Ενώ επί Τσάβες η κοινωνική ανισότητα στη Βενεζουέλα μειώθηκε δραστικά, επί Μαδούρο αυξήθηκε απότομα. Αναμφίβολα, οι αμερικανικές κυρώσεις προκάλεσαν τεράστια δεινά στον λαό της χώρας. Ωστόσο, η κυβέρνηση, αντί να οργανώσει ένα σχέδιο αναδιάρθρωσης της παραγωγής και εθνικοποίησης κρίσιμων τομέων της οικονομίας, επέτρεψε στους πλούσιους να γίνουν πλουσιότεροι και στους φτωχούς να φτωχύνουν ακόμη περισσότερο.
Αυτή η πορεία εξηγεί τόσο τη συρρίκνωση της κοινωνικής στήριξης προς το καθεστώς όσο και την αυξανόμενη προσφυγή του στην αστυνόμευση και σε αυταρχικές πρακτικές.
7. Ποια είναι η κατάσταση στο εσωτερικό;
Η κριτική και ο αγώνας ενάντια στο καθεστώς Μαδούρο δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να συγχέονται με ανοχή —πόσο μάλλον με υποστήριξη— προς την αμερικανική επέμβαση, η οποία δεν μπορεί παρά να επιδεινώσει τη θέση των εργαζομένων στη χώρα. Ο Τραμπ δεν ενδιαφέρεται ούτε για τη «δημοκρατία» ούτε για τα «δικαιώματα» των απλών ανθρώπων. Το μοναδικό του μέλημα είναι η εξασφάλιση της Βενεζουέλας για τα συμφέροντα της δικής του τάξης.
Δεν μπορεί να υπάρξει καμία εμπιστοσύνη στην άρχουσα τάξη της Βενεζουέλας ή στο καθεστώς της ότι θα οργανώσουν με συνέπεια τον αγώνα ενάντια στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Ένα τμήμα τους θα περάσει ανοιχτά στο στρατόπεδο του ισχυρότερου, ενώ ακόμη και όσοι δεν το πράξουν δεν αντιλαμβάνονται τον λαό ως την κύρια δύναμη που μπορεί να βρεθεί στην πρώτη γραμμή της αντιιμπεριαλιστικής πάλης.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η μόνη κοινωνική δύναμη που μπορεί να αναλάβει αυτόν τον ρόλο είναι η ανεξάρτητα οργανωμένη εργατική τάξη, αξιοποιώντας τις υπάρχουσες δομές —κοινοτικά συμβούλια, συνδικάτα, συνεταιρισμούς, λαϊκές πολιτοφυλακές, κοινωνικά κινήματα κ.λπ.— όπου αυτές υπάρχουν, ή δημιουργώντας νέες όπου δεν υπάρχουν. Η κυβέρνηση έχει ανακοινώσει ότι πάνω από 4 εκατομμύρια Βενεζουελάνοι έχουν ενταχθεί στις πολιτοφυλακές. Αν, επομένως, επιδιώκει πραγματικά να αντισταθεί στην αμερικανική επέμβαση, οφείλει να οπλίσει όλους όσοι είναι διατεθειμένοι να πολεμήσουν εναντίον της. Ένα τέτοιο βήμα θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα στις ΗΠΑ και θα τις υποχρέωνε να επανεξετάσουν το κόστος των πολιτικών τους.
Για να μπορέσουν όμως οι πολιτοφυλακές να διαδραματίσουν αυτόν τον ρόλο, πρέπει να λειτουργούν με δημοκρατικό τρόπο και να στηρίζονται ενεργά στους ανθρώπους των παραγκουπόλεων, στους χώρους δουλειάς, στα εργοστάσια κ.λπ.
Όλα τα περιουσιακά στοιχεία των ΗΠΑ στη χώρα πρέπει να εθνικοποιηθούν χωρίς αποζημίωση. Οι στρατηγικοί τομείς της οικονομίας οφείλουν να περάσουν στην ιδιοκτησία και τον έλεγχο των εργαζομένων, ώστε να καλύπτουν τις επείγουσες κοινωνικές ανάγκες και να είναι σε θέση να αντέξουν τον οικονομικό αποκλεισμό και τις κυρώσεις. Από αυτή την άποψη είναι σαφές ότι οι πολιτικές του Μαδούρο απέτυχαν να οδηγήσουν σε μια τέτοια κατεύθυνση: μετέφεραν το βάρος της κρίσης στις πλάτες των εργαζομένων αντί στους καπιταλιστές, με αποτέλεσμα να διαβρωθεί η κοινωνική στήριξη προς το καθεστώς. Αυτό αποτυπώνεται και στα εκλογικά αποτελέσματα των Τσαβίστας: επί Τσάβες η εκλογική τους δύναμη αυξήθηκε από 3,5 εκατομμύρια σε πάνω από 8 εκατομμύρια ψήφους, ενώ επί Μαδούρο μειώθηκε σταδιακά σε περίπου 5 εκατομμύρια.
Αυτός είναι ο μόνος δρόμος για να αποκρουστεί αποτελεσματικά η επίθεση του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
8. Τι πρέπει να κάνουν τα κινήματα στις ΗΠΑ και τις χώρες του ΝΑΤΟ;
Είναι κρίσιμο οι εργαζόμενοι και η νεολαία στις ΗΠΑ και στις χώρες του ΝΑΤΟ και της Δυτικής Ευρώπης να οργανωθούν με στόχο να μπλοκάρουν την ιμπεριαλιστική πολεμική μηχανή, μέσα από διαδηλώσεις, μαζικές κινητοποιήσεις και απεργίες. Η επιχείρηση στη Βενεζουέλα δεν θα είναι παιχνιδάκι για τον Τραμπ. Ήδη τα ποσοστά αποδοχής του βρίσκονται σε πτώση και πρόσφατες δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι η πλειοψηφία των Αμερικανών δεν στηρίζει την επίθεση στη Βενεζουέλα, τόσο πριν όσο και μετά την απαγωγή του Μαδούρο. Η επέμβαση έχει προκαλέσει ρωγμές όχι μόνο ανάμεσα στους Δημοκρατικούς και τους Ρεπουμπλικάνους, αλλά και στο εσωτερικό του ίδιου του τραμπικού MAGA (Make America Great Again – «Κάντε την Αμερική Μεγάλη ξανά»).
Η ρητορική της «εθνικής ενότητας», σε μια περίοδο γενικευμένης στρατιωτικοποίησης και ενός νέου, τρελού ράλι εξοπλισμών, δεν πρέπει να βρίσκει καμία ανταπόκριση από τους εργαζόμενους, τη νεολαία και τα κινήματα. Μια τέτοια λογική μπορεί να οδηγήσει μόνο σε περαιτέρω υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου, σε περισσότερα πολεμικά μέτωπα και σε νέα κύματα αιματοχυσίας.
Για να μπει φραγμός στη σφαγή που γεννά ο καπιταλισμός, η εργατική τάξη —και ιδιαίτερα οι νέοι— χρειάζεται να οργανωθεί, να αναπτύξει μαχητικούς αντιπολεμικούς αγώνες και να οικοδομήσει μια πραγματική σοσιαλιστική εναλλακτική, ικανή να αμφισβητήσει αυτή την εγκληματική δυστοπία.
