Του Ciaran Mulholland
Οι εκλογές στο Ισραήλ αποτέλεσαν πλήγμα για τον απερχόμενο πρωθυπουργό Νετανιάχου και το κόμμα του, το Λικούντ. Δεν πρόκειται για μια καθαρή και αποφασιστική ήττα, ούτε υπήρξε ξεκάθαρος νικητής ανάμεσα στα δύο εκλογικά μπλοκ που διεκδίκησαν τις ψήφους της εβραϊκής κοινότητας.
Το μπλοκ υπό την ηγεσία του Νετανιάχου κέρδισε 53 έδρες, ενώ το μπλοκ της αντιπολίτευσης, με επικεφαλής το κόμμα Yashar! του Γκάντι Αϊζενκότ, εξασφάλισε 48. Το οριακό αποτέλεσμα, ωστόσο, κρύβει το γεγονός ότι ο Νετανιάχου και το Λικούντ υπέστησαν σημαντικές απώλειες. Το Λικούντ συγκέντρωσε το 21% των ψήφων και έχασε 9 έδρες. Κανένα από τα δύο μπλοκ δεν διαθέτει τις 61 έδρες που απαιτούνται για τον σχηματισμό κυβέρνησης πλειοψηφίας. Έτσι, ανοίγει μια περίοδος διαπραγματεύσεων, καθώς κάθε πλευρά αναζητά τις επιπλέον ψήφους που χρειάζεται.
Υπήρξε, ωστόσο, ένας νικητής με μια άλλη έννοια: δύο πολιτικά μπλοκ που αντλούν τη συντριπτική πλειονότητα των ψήφων τους από την αραβική κοινότητα εξέλεξαν συνολικά 19 βουλευτές στην Κνεσέτ (κοινοβούλιο), αριθμό μεγαλύτερο από κάθε άλλη φορά. Η συμμετοχή στις εκλογές έφτασε το 77,7%, το υψηλότερο ποσοστό από το 1999 και πάνω από επτά ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερο από τις προηγούμενες εκλογές του 2022. Η συμμετοχή των Αράβων έφτασε το 80%, περίπου διπλάσια από τα συνηθισμένα επίπεδα.
Ανακόπτεται η μετατόπιση προς τα δεξιά
Το Ισραήλ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια μερική «δημοκρατία»: διεξάγει τακτικές εκλογές, όπως και τα υπόλοιπα αστικά κράτη, αλλά τα πλήρη δημοκρατικά δικαιώματα είναι σε μεγάλο βαθμό περιορισμένα. Τα 5,5 εκατομμύρια Παλαιστίνιοι που ζουν υπό κατοχή δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, ενώ ο αραβικός πληθυσμός του Ισραήλ αντιμετωπίζεται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας, τόσο από τη νομοθεσία όσο και στην πράξη.
Οι εκλογές αποτυπώνουν τη διάθεση και τη συνείδηση των διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, αλλά αντανακλούν και μακροπρόθεσμες τάσεις. Η υψηλή συμμετοχή εξέφρασε τη διάθεση απομάκρυνσης της απερχόμενης δεξιάς κυβέρνησης –της πιο δεξιάς κυβέρνησης στην ιστορία του Ισραήλ– και ιδιαίτερα της Ακροδεξιάς.
Η δεξιά εξακολουθεί να είναι ισχυρή, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νεότερους ψηφοφόρους, με τη νέα γενιά να εμφανίζεται πιο δεξιά από τους γονείς της. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί Εβραίοι ψηφοφόροι επέλεξαν λιγότερο δεξιά ή κεντρώα σιωνιστικά κόμματα, θέλοντας να δηλώσουν την αντίθεσή τους στις χειρότερες ακρότητες του απερχόμενου καθεστώτος. Έτσι, ανακόπηκε σε έναν βαθμό η δεξιά εκλογική μετατόπιση της πλειονότητας των Ισραηλινών Εβραίων, η οποία αποτέλεσε χαρακτηριστικό των τελευταίων 30 χρόνων. Πρόκειται για μια θετική εξέλιξη, αλλά με πολύ περιορισμένο βάθος.
Η ισραηλινή κοινωνία είναι διαιρεμένη και η πολιτική αντιπαράθεση δεν καθορίζεται πρωτίστως από ταξικά ζητήματα, ούτε χωρίζεται με σαφήνεια σε δεξιά και αριστερά. Δεν υπάρχει κάποιος αριστερός πολιτικός σχηματισμός αρκετά ισχυρός ώστε να αμφισβητήσει τις διάφορες τάσεις του σιωνισμού.
Οι Δημοκράτες (The Democrats) παρουσιάζονται στα αριστερά του πολιτικού φάσματος. Για παράδειγμα, συνδέονται με τη Δεύτερη «Διεθνή», στην οποία συμμετέχουν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, όπως το Βρετανικό Εργατικό Κόμμα. Για δεκαετίες, το Εργατικό Κόμμα (Labour Party) ήταν η κυρίαρχη πολιτική δύναμη στο Ισραήλ, προωθώντας αυτό που συχνά αποκαλείται «αριστερός σιωνισμός», με ισχυρά συνδικάτα και μορφές κρατικής ιδιοκτησίας.
Το Εργατικό Κόμμα είχε πολύ κακή επίδοση στις εκλογές του 2022, καταφέρνοντας οριακά να συγκεντρώσει τις ψήφους που απαιτούνταν για να μπει στην Κνεσέτ. Ένα δεύτερο αριστερό κόμμα, το Μέρετζ (Meretz), δεν κατάφερε να περάσει το εκλογικό όριο. Ως απάντηση σε αυτές τις ήττες, το Εργατικό Κόμμα και το Μέρετζ συμφώνησαν τον Ιούλιο του 2024 να συγχωνευθούν, δημιουργώντας ένα νέο κόμμα με την ονομασία Οι Δημοκράτες. Η εκλογική του βάση δεν προέρχεται κυρίως από την εργατική τάξη, αλλά από τα μεσαία και ανώτερα μεσαία στρώματα των Ασκενάζι. Στις εκλογές αυτές διπλασίασε τις έδρες του, από 4 σε 8.
Μεγαλύτερης σημασίας ήταν οι ψήφοι στο Κοινό Ψηφοδέλτιο (Joint List), έναν αριστερό συνασπισμό που αντλεί υποστήριξη κυρίως από την αραβική κοινότητα, αλλά περιλαμβάνει και Εβραίους βουλευτές. Αποτελείται από τρία κόμματα: το Χαντάς (Hadash), το Τάαλ (Ta’al) και το Μπάλαντ (Balad).
Το Χαντάς έχει στον πυρήνα του το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισραήλ. Υποστηρίζει την αποχώρηση του Ισραήλ στα προ του 1967 σύνορα και τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους. Το Τάαλ δίνει έμφαση στα εθνικά δικαιώματα των Παλαιστινίων και στην ισότητα των Αράβων πολιτών. Το Μπάλαντ υποστηρίζει τη μετατροπή του Ισραήλ σε ένα ενιαίο κράτος με ίσα δικαιώματα για όλους.
Το Κοινό Ψηφοδέλτιο συγκέντρωσε 500.147 ψήφους (9% του συνόλου) και αύξησε τις έδρες του από 5 σε 11. Εκτιμάται ότι 10.000-15.000 Ισραηλινοί Εβραίοι ψήφισαν το Κοινό Ψηφοδέλτιο.
Ένας δεύτερος σχηματισμός, το Ραάμ (Ra’am), ένα ισλαμικό μπλοκ με επικεφαλής τον Μανσούρ Αμπάς, συγκέντρωσε 337.253 ψήφους (6%) και αύξησε τις έδρες του από 5 σε 8.
Τι θα συμβεί στη συνέχεια;
Το μεγαλύτερο κόμμα εξακολουθεί να είναι το Λικούντ. Το καθοριστικό ερώτημα, όμως, είναι ποιος θα καταφέρει να συγκεντρώσει αρκετές έδρες στην Κνεσέτ ώστε να ξεπεράσει το όριο των 61. Δεν μπορεί να αποκλειστεί ο σχηματισμός μιας κυβέρνησης «εθνικής ενότητας», με τη συμμετοχή του Λικούντ και μέρους ή του συνόλου της αντιπολίτευσης.
Μια δεύτερη πιθανότητα είναι το αντι-Νετανιάχου μπλοκ, το Κοινό Ψηφοδέλτιο και το Ραάμ να ενώσουν τις δυνάμεις τους, ώστε να αναδείξουν τον Αϊζενκότ πρωθυπουργό. Αυτό θα μπορούσε να γίνει χωρίς τη δημιουργία επίσημου κυβερνητικού συνασπισμού, με τα κόμματα που στηρίζονται στην αραβική κοινότητα να παραμένουν εκτός μιας κυβέρνησης μειοψηφίας.
Οι έντονες διαφωνίες μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων κάνουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο δύσκολο, χωρίς όμως να το αποκλείουν. Ο Αϊζενκότ έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο κυβερνητικής συνεργασίας με κόμματα στα οποία κυριαρχεί η αραβική κοινότητα. Αντίθετα, ο Γιαΐρ Γκολάν των Δημοκρατών έχει καλέσει τα αντι-Νετανιάχου κόμματα να συνεργαστούν με τους εκπροσώπους της αραβικής κοινότητας, ώστε να εξασφαλιστεί κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Οι ηγέτες της αντιπολίτευσης Ναφτάλι Μπένετ και Αβιγκντόρ Λίμπερμαν έχουν απορρίψει, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, κάθε συνεργασία με κόμματα στα οποία κυριαρχεί η αραβική κοινότητα.
Ο Αϊζενκότ απορρίπτει τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, αν και αντιτίθεται σε ορισμένες πρωτοβουλίες επέκτασης των εποικισμών. Έχει επίσης καταφερθεί εναντίον των μη εξουσιοδοτημένων εποικιστικών φυλακίων και των εξτρεμιστών εποίκων. Οι Δημοκράτες ασκούν κριτική στην επέκταση των εποικισμών.
Σύμφωνα με τον Αμπάς, και τα δύο μπλοκ είχαν έρθει σε επαφή με το κόμμα του πριν και μετά τις εκλογές. Υπάρχει προηγούμενο για το Ραάμ: το 2021 συμμετείχε στον κυβερνητικό συνασπισμό των Μπένετ-Λαπίντ, αποτελώντας το πρώτο κόμμα με αραβική πλειοψηφία που συμμετείχε επίσημα σε κυβερνητικό συνασπισμό. Κατάφερε να αποσπάσει ορισμένα περιορισμένα οφέλη, όπως επενδύσεις στις αραβικές περιοχές και μέτρα για την αντιμετώπιση της βίαιης εγκληματικότητας.
Τα κόμματα του Κοινού Ψηφοδελτίου έχουν απορρίψει στο παρελθόν τη συμμετοχή σε κυβερνήσεις, αν και έχουν δείξει διάθεση να στηρίξουν μια κυβέρνηση από τα έδρανα της αντιπολίτευσης.
Υπάρχει πιθανότητα το Κοινό Ψηφοδέλτιο να στηρίξει την απομάκρυνση του Νετανιάχου, χωρίς να αποδεχτεί υπουργικές θέσεις ή να προσυπογράψει το πρόγραμμα μιας κυβέρνησης με επικεφαλής τον Αϊζενκότ.
Το «Μαζί» (Standing Together)
Μια εικόνα των δυνατοτήτων που υπάρχουν, ακόμη και μέσα στα περιορισμένα όρια της ισραηλινής δημοκρατίας και σε συνθήκες πολεμικής σύγκρουσης, δίνει η δράση του κινήματος «Μαζί» (Standing Together). Στόχος του είναι να ενώσει τις αραβικές και εβραϊκές κοινότητες του Ισραήλ στον αγώνα για ειρήνη μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων, ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη.
Το «Μαζί» δραστηριοποιήθηκε για πρώτη φορά το 2015 και έχει καταφέρει να φτάσει τα 7.000 μέλη. Πρόκειται για έναν σχετικά μικρό αριθμό, αλλά με ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα με πληθυσμό 9 εκατομμυρίων. Πολλοί από τους ιδρυτές του ήταν μέλη του πολιτικού συνασπισμού Χαντάς και του Κομμουνιστικού Κόμματος Ισραήλ.
Το κίνημα αντιτίθεται στην ισραηλινή κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών και υποστηρίζει την πλήρη ισότητα των Παλαιστινίων πολιτών του Ισραήλ. Παράλληλα, παίρνει αριστερές θέσεις σε ζητήματα όπως τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+, τα δικαιώματα των γυναικών και τα εργασιακά δικαιώματα.
Από την έναρξη της επίθεσης στη Γάζα, τον Οκτώβριο του 2023, το κίνημα έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις αντιπολεμικές κινητοποιήσεις και στις διαδηλώσεις υπέρ της κατάπαυσης του πυρός μέσα στην ισραηλινή κοινωνία. Στην ηγεσία του εκπροσωπούνται περίπου ισότιμα Εβραίοι και Άραβες, ενώ όλο το υλικό του δημοσιεύεται τόσο στα εβραϊκά όσο και στα αραβικά.
Το «Μαζί» εξέτασε το ενδεχόμενο να συμμετάσχει στις εκλογές και για τον σκοπό αυτό δημιούργησε ένα κόμμα, το Μακόμ ΛεΚουλανου (Makom LeKulanu). Τελικά, αποφάσισε να μην κατέβει στις εκλογές, μετά την αποτυχία των διαπραγματεύσεων με το Τάαλ και το Κοινό Ψηφοδέλτιο.
Αν είχε συμμετάσχει, είναι πιθανό ότι θα συσπείρωνε ένα αντιπολεμικό και αντι-κατοχικό εκλογικό ακροατήριο μέσα στην εβραϊκή κοινότητα. Παραμένει, ωστόσο, ασαφές αν θα μπορούσε να ξεπεράσει το εκλογικό όριο του 3,25% για την είσοδο στην Κνεσέτ.
Το «Μαζί» αποτελεί έναν από τους βασικούς διοργανωτές των μεγάλων διαδηλώσεων που πραγματοποιούνται μετά τις εκλογές, με αίτημα το αντι-Νετανιάχου μπλοκ και τα αραβικά κόμματα να σχηματίσουν μια εναλλακτική κυβέρνηση.
Μια τέτοια κυβέρνηση, ή μια κυβέρνηση μειοψηφίας που θα στηρίζεται από τα κόμματα που βρίσκονται εκτός της κυβέρνησης, κατά περίπτωση και ανάλογα με την κάθε ψηφοφορία, θα μπορούσε να προσφέρει κάποια περιορισμένη ανακούφιση στους Παλαιστίνιους στη Γάζα και την κατεχόμενη Δυτική Όχθη, καθώς και στους Άραβες πολίτες του Ισραήλ.
Η κυβέρνηση Νετανιάχου έχει διεξαγάγει μια γενοκτονική επίθεση στη Γάζα και έχει επιβλέψει την επέκταση των εποικισμών και τη βία των εποίκων στη Δυτική Όχθη. Θα συνεχίσει στην ίδια κατεύθυνση αν καταφέρει να συγκροτήσει νέο κυβερνητικό συνασπισμό, ενδεχομένως με τη συμμετοχή και δυνάμεων από τη δεξιά πτέρυγα του μπλοκ του Αϊζενκότ.
Η ανάγκη για έναν κοινό αγώνα για ένα σοσιαλιστικό μέλλον
Προς το παρόν, ο λαός της Γάζας συνεχίζει να βιώνει μια ανείπωτη φρίκη, ενώ οι Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη δέχονται καθημερινά επιθέσεις, τόσο από τον ισραηλινό στρατό όσο και από ένοπλους εποίκους. Πρόκειται για μια τερατώδη αδικία που πρέπει να τερματιστεί.
Η αδιάκοπη καταστολή του παλαιστινιακού λαού δεν πρόκειται να εξασφαλίσει ειρήνη και ασφάλεια για τους Εβραίους. Μόνο ένας κοινός αγώνας για ένα σοσιαλιστικό μέλλον μπορεί να φέρει δικαιοσύνη και ειρήνη για όλους.
Ένας τέτοιος αγώνας μπορεί κάποιες στιγμές να μοιάζει μη ρεαλιστικός, ακόμη και αδύνατος. Όμως μπορεί να γίνει πραγματικότητα – και θα γίνει. Οι πρόσφατες εξελίξεις στο Ισραήλ δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση.
