Το παρακάτω κείμενο είναι βασισμένο στην εισήγηση της Ελένης Μήτσου στα πλαίσια της συζήτησης «Η εμπορευματοποίηση της ευτυχίας» που πραγματοποιήθηκε στο 33ο κάμπινγκ Antinazizone–YRE.
Η αναζήτηση της ευτυχίας, το πως μπορούν να ζουν οι άνθρωποι μια ευτυχισμένη ζωή, είναι ένα χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης. Οι άνθρωποι πάντα αναζητούσαν τη χαρά, την ανακούφιση από τον πόνο, την εσωτερική ισορροπία κοκ. Η έννοια της ευτυχίας όμως διέφερε ανάλογα με την εποχή.
Για παράδειγμα στον ευρωπαϊκό μεσαίωνα σύμφωνα με την κυρίαρχη ιδεολογία πραγματική ευτυχία υπήρχε μόνο στη «μετά θάνατο ζωή» – αυτό δίδασκε η εκκλησία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι ζούσαν σε μια διαρκή κατάσταση μιζέριας περιμένοντας το θάνατο. Χόρευαν και τραγουδούσαν στις γιορτές και στα πανηγύρια, οι τροβαδούροι τραγουδούσαν για τον έρωτα κοκ. Ωστόσο θεωρούσαν ότι η πραγματική ευτυχία δεν μπορεί να επιτευχθεί στη ζωή στη γη αλλά μόνο μετά το θάνατο.
Σήμερα η αντίληψη για την ευτυχία είναι διαφορετική. Το σύστημα στο οποίο ζούμε, ο καπιταλισμός, προωθεί την ιδέα ότι η ευτυχία είναι μετρήσιμη και έρχεται μέσα από την κατανάλωση. Κατανάλωση αντικειμένων, κατανάλωση «εμπειριών», όπως και μέσα από την ατομική προσπάθεια για «αυτοβελτίωση» – αυτοβελτίωση όχι με την καλή έννοια αλλά με μια έννοια που σχετίζεται με την κατανάλωση. Θα τα πιάσω με τη σειρά.
***
Από τη δεκαετία του ‘70 είναι γνωστό ότι για να είναι η πώληση ενός προϊόντος επιτυχημένη πρέπει να συνδεθεί με την υπόσχεση μιας συναισθηματικής κατάστασης.
Η διαφήμιση (είτε είναι στην τηλεόραση, είτε στο διαδίκτυο, είτε στο δρόμο) συνδέει σχεδόν κάθε προϊόν —από ένα αυτοκίνητο μέχρι ένα γιαούρτι— με εικόνες ευεξίας, οικογενειακής χαράς, αυτοπεποίθησης ή απελευθέρωσης κοκ. Οι διαφημιστές παίρνουν μια εικόνα που δημιουργεί θετικά συναισθήματα όπως μια ηλιόλουστη παραλία, ένα πολύ όμορφο ορεινό τοπίο, μια οικογένεια που γελάει, ένα ζευγάρι που αγκαλιάζεται, και το «κολλάνε» δίπλα σε ένα προϊόν, μέχρι ο εγκέφαλος να αρχίσει να συνδέει αυτόματα το ένα με το άλλο.
Για παράδειγμα παίρνουν ένα αυτοκίνητο και την εικόνα μιας γραφικής διαδρομής, χωρίς κίνηση, χωρίς φανάρια, χωρίς κόστος βενζίνης. Συνδέουν έτσι το αυτοκίνητο με την αίσθηση της ελευθερίας, της απόδρασης, της ξεγνοιασιάς – ή στην περίπτωση των τζιπ, το αυτοκίνητο συνδέεται και με την περιπέτεια…
Ο μηχανισμός αυτός δεν περιορίζεται στα πιο ακριβά αντικείμενα, αλλά και στα πιο μικρά αναλώσιμα προϊόντα. Οι διαφημίσεις του γάλακτος έχουν σχεδόν πάντα χαρούμενα παιδιά γύρω από ένα τραπέζι πρωϊνού ή μαζί με τους πολύ ευτυχισμένους γονείς τους. Αγοράζοντας γάλα, δεν αγοράζεις απλά γάλα. Αγοράζεις το συναίσθημα «είμαι καλός γονιός», «φροντίζω την οικογένειά μου» κοκ.
Η επανάληψη αυτού του μοτίβου σε όλες τις κατηγορίες προϊόντων —φαγητό, μεταφορές, ρούχα, τεχνολογία, κλπ — φτιάχνει ένα κανόνα: ότι ο δρόμος προς το συναίσθημα που επιθυμείς είναι η κατανάλωση. Τα social media και η κουλτούρα των «influencer» έχουν εντείνει αυτή την αντίληψη: οι influencer πουλάνε μια εικόνα ευτυχίας που συνδέεται με βίλες, ακριβά ρούχα, πολυτελή ταξίδια, πάρτυ, κλπ οπότε η ιδέα που περνάει στον κόσμο είναι πως η απόκτηση αυτών των πραγμάτων είναι η ευτυχία.
***
Γι’ αυτό το λόγο πολύς κόσμος καταφεύγει σε αγορές όχι για πράγματα που πραγματικά χρειάζεται, αλλά για να νιώσει συγκεκριμένα συναισθήματα. Αγοράζει ρούχα και καλλυντικά για να νιώσει αυτοπεποίθηση, πολλές γυναίκες για να νιώσουν επιθυμητές κτλ. Στην περίπτωση των ανδρών αγοράζουν ηλεκτρονικά, ή εργαλεία / gagdet ή αθλητικά είδη… Αρκετός κόσμος κάνει shopping therapy για να νιώσει καλύτερα, και αυτή η έννοια (το shopping therapy) προβάλλεται από τα συστημικά μέσα και αναπαράγεται από πολύ κόσμο χωρίς καμία αρνητική χροιά. Προβάλλεται και αναπαράγεται σαν μια legit αντίδραση…
Και το σύστημα έχει να προσφέρει μια αγορά για κάθε τάξη και για κάθε πολιτική / κοινωνική κατεύθυνση. Οι πλούσιοι αγοράζουν αυτοκίνητα, rolex κοκ. Η δική μας τάξη μπαίνει στο temu, το shein, ή πάμε στο zara κοκ. Οι πιο εναλλακτικοί θα ψωνίσουν π.χ. στα thrift, θεωρώντας ότι αφού είναι από 2ο χέρι, δεν ενισχύουν την fast fashion, την υπερβολική παραγωγή από τη βιομηχανία και την υπερβολική κατανάλωση. Όμως έμμεσα κάνουν ακριβώς αυτό – δεν έχω δυστυχώς χρόνο να το αναπτύξω.
Αυτού του είδους η χαρά, αυτού του είδους η «ευτυχία» μέσω της κατανάλωσης είναι προσωρινή. Πολύ γρήγορα το συναίσθημα μέσω της αγοράς κατευνάζεται, σβήνει, έτσι ωθούμαστε σε νέα κατανάλωση – πάμε για την επόμενη αγορά.
***
Σήμερα πολύς κόσμος έχει συνειδητοποιήσει αυτό το μηχανισμό. Και ο καπιταλισμός ο οποίος στα πάντα βρίσκει μια επιχειρηματική ευκαιρία έχει λύση και γι’ αυτό. Η νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι η ντοπαμίνη απελευθερώνεται περισσότερο κατά την αναμονή μιας ανταμοιβής παρά κατά την ίδια την απόλαυσή της. Αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί η ικανοποίηση από μια νέα αγορά είναι τόσο βραχύβια —το «κυνήγι» ήταν μεγαλύτερη πηγή της ευχαρίστησης, σε σχέση με το αντικείμενο της αγοράς. Έτσι έχουν πλέον φτιαχτεί ψεύτικα e-shop, εφαρμογές που μιμούνται πλήρως ένα ηλεκτρονικό κατάστημα, αλλά χωρίς πραγματικά χρήματα ή προϊόντα (π.χ. fake haul). Μπαίνεις, ψωνίζεις, έχει τεχνητές πιέσεις όπως «μόνο 1 απέμεινε» ή «flash sales», πατάς το κουμπί της παραγγελίας και παίρνεις μήνυμα επιβεβαίωσης αλλά δεν έχεις ξοδέψει χρήματα γιατί δεν έχεις αγοράσει πραγματικά προϊόντα. Στόχος αυτών των καταστημάτων είναι προσφέρουν την ίδια ικανοποίηση και χαρά με το να ψωνίζεις, χωρίς όμως να χαλάς χρήματα. Αυτές οι πλατφόρμες βγάζουν χρήματα μέσω των διαφημίσεων (που δεν είναι ψεύτικες), πουλώντας τα δεδομένα μας κλπ….
Δεν θέλω να καταλήξω ότι πρέπει να κάνουμε μια «ασκητική ζωή», ότι πρέπει να αγοράζουμε όσο το δυνατόν λιγότερο πράγματα ή ότι δεν πρέπει να χαιρόμαστε όταν αγοράζουμε κάτι. Αλλά να καταλαβαίνουμε ότι μια βασική αντίληψη που προσπαθεί να παγιώσει ο καπιταλισμός είναι ότι η ευτυχία επιτυγχάνεται μέσα από την κατανάλωση.
***
Το σύστημα δεν μας πουλάει μόνο αντικείμενα με την υπόσχεση της ευτυχίας. Μας πουλά υπηρεσίες / «εμπειρίες». Θα φέρω μερικά παραδείγματα:
Escape rooms: Σου δίνουν μια πρόκληση που απαιτεί ομαδική δουλειά και ένα συγκεκριμένο χρονικό όριο. Πρέπει να λύσεις μαζί με μια ομάδα γρίφους για να βγεις από το δωμάτιο σε μία ώρα. Είναι εγγυημένο ή σχεδόν εγγυημένο ότι θα τα καταφέρεις, οπότε αυτό που παίρνεις από αυτή την εμπειρία είναι η αίσθηση ότι είσαι έξυπνος, ότι τα κατάφερες, ότι νίκησες. Και παίρνεις αυτά τα συναισθήματα με έναν τόσο άμεσο και γρήγορο τρόπο που σπάνια μπορείς να τα πάρεις στην καθημερινή / κανονική σου ζωή.
Extreme sports τύπου bungee jumping, skydiving ως τουριστική υπηρεσία: Πουλάνε μια δόση φόβου και επιβίωσης, με στατιστικά ελάχιστο πραγματικό κίνδυνο, αλλά έντονη την αίσθηση σωματικά και ψυχολογικά της διακινδύνευσης. Σε μια ζωή με αφόρητη ρουτίνα, σε μια ζωή σπίτι – δουλειά, δουλειά – σπίτι, παίρνεις μια σύντομη «δόση» αδρεναλίνης και νιώθεις ότι είσαι «ζωντανός».
Το γεγονός ότι κάτι πωλείται, δεν το καθιστά αυτόματα κάποιου είδους πρόβλημα ή χωρίς νόημα… Και στα συγκεκριμένα παραδείγματα το πρόβλημα δεν είναι ούτε τα escape rooms καθαυτά, ούτε το bungee jumping ή το skydiving (είναι βέβαια η τιμή τους). Πρόβλημα είναι, όταν αυτές οι εμπειρίες έρχονται να κάνουν λίγο πιο βιώσιμη, μια ζωή που κατά τα άλλα είναι γεμάτη ρουτίνα, καταπίεση, μουδιασμένα αισθήματα… Το σύστημα διαμορφώνει τις ζωές μας με ρουτίνα, με καταπίεση, εντατικοποίηση κοκ και μετά πουλά (και μάλιστα ακριβά) τα συναισθήματα και την ικανοποίηση που μας στερεί από την καθημερινότητα.
***
Σήμερα ζούμε σε μια κοινωνία, με τεράστια πίεση πάνω στα άτομα.
Εξαντλητικές ώρες εργασίας, 13ωρο, «ευέλικτα ωράρια», χαμηλοί μισθοί, πολλοί άνθρωποι με δυο δουλειές για να τα βγάλουν πέρα. Έχουμε ελάχιστο χρόνο για τον εαυτό μας και αυτός ο χρόνος είναι συχνά κατακερματισμένος. Κράτος πρόνοιας διαλυμένο σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες – όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά διεθνώς – βρισκόμαστε μόνοι μας χωρίς καμία υποστήριξη.
Παράλληλα βλέπουμε να κυριαρχεί η αδικία και η διαφθορά, οι πόλεμοι, η κλιματική κατάρρευση. Ζούμε τα Τέμπη, τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη, τον συστηματικό πνιγμό προσφύγων και πολλά ακόμα.
Το αποτέλεσμα είναι η έκρηξη των ψυχολογικών προβλημάτων, η κρίση ψυχικής υγείας όπως έχει χαρακτηριστεί από πολλούς. Κατάθλιψη, αγχώδη διαταραχή, κρίσεις πανικού και πολλά άλλα που είναι πλέον πολύ κοινά, ιδιαίτερα στη νέα γενιά.
Την ίδια στιγμή η υποχώρηση της Αριστεράς και των κινημάτων διεθνώς έχει ενισχύσει το αφήγημα του συστήματος ότι αυτή η κατάσταση δεν αλλάζει. Αυτός είναι ο κόσμος, αυτός είναι ο τρόπος που λειτουργεί, δεν μπορεί να υπάρξει κάτι διαφορετικό.
Οπότε το μόνο που μένει είναι να κοιτάς τον εαυτό σου και πως μπορείς να ανταπεξέλθεις καλύτερα σε αυτό τον κόσμο σε ατομικό επίπεδο. Το να κοιτάς τον εαυτό σου – τον «ατομισμό» – είναι κάτι που μαθαίνεις από πολύ νωρίς όπως και τον ανταγωνισμό απέναντι στους άλλους.
Στο σχολείο, από το δημοτικό, μαθαίνεις ότι το σημαντικό είναι να πάρεις εσύ καλούς βαθμούς. Δεν σε νοιάζει τι κάνει ο διπλανός σου, δεν είναι δική σου ευθύνη, και δεν είναι ευθύνη κανενός άλλου. Αν δεν παίρνει καλούς βαθμούς σημαίνει ότι δεν διαβάζει, ότι είναι τεμπέλης. Η ευθύνη είναι δική του.
Στις Πανελλαδικές πρέπει εσύ να πάρεις καλύτερο βαθμό από τους άλλους και να μπεις στο πανεπιστήμιο. Κι’ αν τα καταφέρεις «σου αξίζει», γιατί έχεις προσπαθήσει πιο πολύ από τους άλλους… Στην «εξίσωση» δεν μπαίνει ποτέ το γεγονός ότι οι πανελλαδικές εξετάσεις (και το σχολείο γενικά) είναι προσαρμοσμένες σε συγκεκριμένες ικανότητες και δεν είναι αντικειμενικό κριτήριο δυνατοτήτων ή της αξίας ενός ατόμου.
Στο πανεπιστήμιο ή στη δουλειά πρέπει να αποκτήσεις περισσότερα εφόδια από τους άλλους, για να είσαι ανταγωνιστικός, να έχεις δουλειά, να έχεις την καλύτερη δουλειά…
Και όλο αυτό, για τα παιδιά και τους νέους ανθρώπους συσκευάζεται μαζί με ψεύτικες υποσχέσεις:
«Μπορείς να γίνεις ότι θέλεις αρκεί να το προσπαθήσεις…», «Αν θέλεις κάτι πολύ θα το πετύχεις». Όμως δεν μπορείς να γίνεις ότι θέλεις όσο και να το προσπαθήσεις. Ούτε μπορείς να πετύχεις τα πάντα αν το θέλεις πολύ… Δυστυχώς δεν έχω το χρόνο να το αναπτύξω περισσότερο αυτό το σημείο.
***
Πέρα από την κρίση ψυχικής υγείας, σήμερα γίνεται λόγος και για επιδημία μοναξιάς. Η μοναξιά δεν έχει να κάνει κατ’ ανάγκη με το πόσους ανθρώπους έχεις γύρω σου, πόσους φίλους κοκ. Έχει να κάνει με το πώς αισθάνεσαι μέσα σου. Μπορείς να είσαι διαρκώς με κόσμο και παρόλα αυτά να νιώθεις πολύ μόνος. Οι συνθήκες εντατικοποίησης και καταπίεσης στις οποίες ζούμε, η κοινωνία που είναι στημένη πάνω στη λογική του ατομισμού και του ανταγωνισμού, είναι λογικό να οδηγούν πολύ κόσμο στο αίσθημα της μοναξιάς.
Απέναντι σε αυτά το σύστημα σου προσφέρει χάπια ανακούφισης – αγόρασε το τάδε για να νιώσεις ελεύθερος, κάνε την δείνα δραστηριότητα για να ξεφύγεις… Τις τελευταίες δεκαετίες έχει προστεθεί σε αυτά και μια νέα βιομηχανία. Η βιομηχανία της Ευεξίας (Wellness) και της θετικής ψυχολογίας. Παρότι αυτά ήταν ξεχωριστά πράγματα, νομίζω έχουν πλέον σχεδόν συγχωνευτεί και θα τα πιάσω μαζί.
Η βιομηχανία αυτή σου λέει πως ανεξάρτητα τι συμβαίνει γύρω σου, ανεξάρτητα πως είναι οι συνθήκες στις οποίες ζεις, ανεξάρτητα πώς είναι ο κόσμος, εσύ μπορείς να είσαι καλά και η βιομηχανία έχει τον τρόπο.
Η βιομηχανία του Wellness μας πουλά
- άπειρα συμπληρώματα διατροφής,
- retreat ευεξίας (π.χ. με 640 ευρώ το βράδυ μπορείς να χαλαρώσεις σε ένα ολιστικό, wellbeing, euphoria retreat στο Μυστρά),
- guru ευεξίας / ευτυχίας που μπορείς να ακολουθήσεις στα social,
- κρυστάλλους «θετικής ενέργειας»,
- βιβλία και σεμινάρια αυτοβοήθειας,
- εφαρμογές στο κινητό για τα πάντα: για το άγχος, την αναβλητικότητα, την χαμηλή ενέργεια, τις αρνητικές σκέψεις, για να βελτιωθεί η συμπεριφορά των παιδιών μας, για να διαχειριζόμαστε καλύτερα το χρόνο μας
και πολλά άλλα.
Αν νιώθεις εξαντλημένος επειδή δουλεύεις 60-70 ώρες την εβδομάδα με χαμηλό μισθό, η λύση που προτείνεται δεν είναι πάλεψε μαζί με τους συναδέλφους να αλλάξεις αυτές τις συνθήκες. Η λύση είναι να κάνεις μια πρωινή ρουτίνα ενσυνειδητότητας, «αυτοφροντίδα» πριν τη δουλειά (ασκήσεις αναπνοής, ενυδάτωση, ορισμό θετικής πρόθεσης για τη μέρα και λίγα λεπτά ευγνωμοσύνης), στο διάλειμμα από τη δουλειά να χρησιμοποιήσεις μια εφαρμογή διαλογισμού και να σκέφτεσαι θετικά.
Να διευκρινίσω κάτι. Δεν λέω ότι το να κάνεις διαλογισμό και ασκήσεις αναπνοής είναι κακό… Ανάμεσα σε όσα προανέφερα, υπάρχουν χρήσιμα πράγματα που μπορούν να ανακουφίσουν. Πράγματα που πολλοί άνθρωποι χρειάζονται για να μπορέσουν να ανταπεξέλθουν στις δύσκολες συνθήκες της σημερινής ζωής. Το θέμα είναι ότι η δομική αιτία, οι συνθήκες που προκαλούν άγχος, στενοχώρια, και οτιδήποτε άλλο, παραμένουν άθικτες. Η βιομηχανία της ευτυχίας αποπολιτικοποιεί τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα (π.χ. φτώχεια, ανεργία), αφήνει το σύστημα στο απυρόβλητο και μετατοπίζει όλη την ευθύνη για την ευτυχία ή τη δυστυχία, την επιτυχία ή την αποτυχία αποκλειστικά στο άτομο και στο τρόπο που σκέφτεται. Είναι η γνωστή μας ατομική ευθύνη…
***
Αν η δυστυχία είναι προσωπικό πρόβλημα και η ευτυχία ατομική ευθύνη και προσωπικός αγώνας, η λύση δεν είναι να αλλάξεις τον κόσμο, αλλά να αλλάξεις τον εαυτό σου. Έτσι απονεκρώνεται η συλλογική δράση, η πολιτική διεκδίκηση, το σύστημα παραμένει ασφαλές και βγάζει κέρδη, μεταξύ άλλων και μέσω των προβλημάτων που μας δημιουργεί σε όλες τις πτυχές της ζωής μας.
Και τελικά τι είδους χαρακτηριστικά πρέπει να έχει ένα άτομο σύμφωνα με τις επιταγές της βιομηχανίας της ευτυχίας για να είναι ευτυχισμένο;
Πρέπει να είναι προσαρμοστικό, ανθεκτικό (resilient), ικανό να διαχειρίζεται μόνο του τα ρίσκα και τις αποτυχίες, χωρίς να βασίζεται σε κοινωνικές δομές στήριξης, χωρίς να βασίζεται σε άλλους ανθρώπους («μόνος μου πρέπει να τα καταφέρω, χωρίς βοήθεια»!!!). Αυτές είναι οι αξίες που προωθούνται και καλλιεργούνται. Αυτά όμως στην πραγματικότητα είναι χαρακτηριστικά για να μπορεί να ανταπεξέλθει κάποιος σ’ έναν κόσμο που κυριαρχείται από τις επιταγές της καπιταλιστικής αγοράς και κυρίως τον ανταγωνισμό. Είναι στοιχεία για να λειτουργούμε αποδοτικά μέσα σ’ ένα σύστημα που παράγει το ίδιο την δυσφορία. Και όλο αυτό έχει πολύ μεγάλη απόσταση από την ευτυχία.
Υπήρχε ένας άνθρωπος που προέβλεπε πως θα εξελιχθεί η ψυχική κατάσταση των ανθρώπων πολύ πριν υπάρξει η σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία. Και αυτός ήταν ο Μαρξ. Ο Μαρξ είναι γνωστός για την οικονομική ανάλυση του καπιταλισμού και για το συμπέρασμα που έβγαλε για το σύστημα. Ότι για να μπορέσει η μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας (οι εργαζόμενοι και τα λαϊκά στρώματα) να ζήσουν χωρίς φτώχεια, εκμετάλλευση, καταπίεση και δυστυχία, ο καπιταλισμός πρέπει να ανατραπεί. Είναι όμως λιγότερο γνωστός για τα πιο φιλοσοφικά και «κοινωνιολογικά» του κείμενα και αναλύσεις. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκεται και η «θεωρία της αποξένωσης» ή «θεωρία της αλλοτρίωσης».
***
Το 1844 ο Μαρξ εξηγεί ότι στον καπιταλισμό ο εργαζόμενος αποξενώνεται
- από το προϊόν της εργασίας του
- από την εργασία / παραγωγική διαδικασία
- από τον εαυτό του / την ανθρώπινη φύση του (Gattungswesen)
- και από τους άλλους ανθρώπους
Στον καπιταλισμό οι εργαζόμενοι πρέπει να δουλέψουν σε κάποιον (σε κάποια επιχείρηση) για να ζήσουν. Ως αποτέλεσμα συνήθως δεν έχουν κανένα έλεγχο ή ελάχιστο έλεγχο στο πως θα γίνει αυτή η εργασία (είτε είναι αντικείμενο, είτε υπηρεσία). Ο εργοδότης θα καθορίσει τι θα παράγεις, πού θα το παράγεις και πώς. Για 8-10-13 ώρες την ημέρα δεν αποφασίζεις ελεύθερα, αλλά κάποιος άλλος αποφασίζει για τι θα κάνεις και πώς θα το κάνεις. Την ίδια στιγμή αυτό που παράγεις δεν σου ανήκει. Ανήκει στον εργοδότη σου. Δεν έχεις τον έλεγχο πως και που θα διατεθεί. Έτσι αποξενώνεσαι από την εργασία και το προϊόν της εργασίας σου. Σε προηγούμενα κοινωνικά συστήματα, ένας ξυλουργός για παράδειγμα καθόριζε ο ίδιος το πώς θα φτιάξει π.χ. μια καρέκλα. Έβαζε σε αυτή την τέχνη του, ήταν μια εργασία σ’ έναν βαθμό δημιουργική, και την πουλούσε ο ίδιος για να ζήσει. Σήμερα οι άνθρωποι δεν έχουν αυτόν το έλεγχο. Μοιάζουν σαν ένα γρανάζι σε μια μηχανή. Και αυτό έχει συνέπειες.
Ο ανθρωπολόγος David Graeber (στο «Bullshit Jobs» – 2018), τεκμηρίωσε ότι μεγάλο ποσοστό εργαζομένων πιστεύουν πως η δουλειά τους δεν έχει ουσιαστικό νόημα ή συνεισφορά. Αυτή η αίσθηση της ανούσιας εργασίας συνδέεται με κατάθλιψη, άγχος και αποπροσωποίηση – με την έννοια μιας κυνικής και αποστασιοποιημένης στάσης απέναντι στη δουλειά και τους συναδέλφους. Αυτό το τελευταίο αποτελεί και μια βασική διάσταση του burnout. Αν στα ευρήματα του Graeber προσθέσουμε και το χαμηλό έλεγχο των ανθρώπων στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να κάνουν την δουλειά που τους έχει ανατεθεί, βλέπουμε ότι τεκμηριώνεται αυτό που ο Μαρξ ονόμαζε «αποξένωση από την εργασία» και «αποξένωση από το προϊόν της εργασίας».
Ο ψυχίατρος Viktor Frankl, ο οποίος δεν ήταν μαρξιστής, περιέγραψε το «existential vacuum» (υπαρξιακό κενό) ως κεντρικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης δυσφορίας — μια αίσθηση κενού που νιώθει ο άνθρωπος όταν δεν μπορεί να βρει νόημα μέσα από δημιουργική δραστηριότητα. Το αίσθημα που ίσως περιέγραφε το συγκρότημα «Τρύπες» όταν τραγουδούσαν «δεν χωράς πουθενά». Είναι σε μεγάλο βαθμό αυτό που ο Μαρξ όριζε ως «αποξένωση από την ανθρώπινη ουσία» — την αδυναμία να ζήσεις πλήρως ως δημιουργικό, σκόπιμο ον.
Την ίδια στιγμή ο ατομισμός και ο ανταγωνισμός, που είναι στο DNA του καπιταλισμού, οδηγούν στην «αποξένωση από τους άλλους» όπως την ονόμαζε ο Μαρξ ή σε αυτό που σήμερα ονομάζεται επιδημία μοναξιάς.
***
Κλείνοντας, θέλω να πω τα εξής:
Όταν ο μήνας δεν βγαίνει.
Όταν οι συνθήκες στη δουλειά μας είναι χάλια.
Όταν έχουμε ελάχιστο χρόνο για τον εαυτό μας, για τους ανθρώπους γύρω μας, για να αναπτύξουμε τα ενδιαφέροντά μας.
Όταν τα πάντα εμπορευματοποιούνται π.χ. εισιτήριο ακόμα και για πας στην παραλία.
Όταν άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους επειδή πήραν το τρένο.
Όταν στην Παλαιστίνη συμβαίνει γενοκτονία.
Μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι;
Το σύστημα μας λέει «ναι». Όλα αυτά δεν έχουν σημασία. Μπορείς να είσαι ευτυχισμένος παρόλα αυτά. Κι αν δεν το καταφέρνεις έχεις εσύ πρόβλημα.
Λοιπόν, το πρόβλημα δεν είναι δικό μας.
Γιατί η ευτυχία δεν είναι στην πραγματικότητα ατομική υπόθεση. Πραγματικά χαρούμενοι μπορούμε να γίνουμε μόνο συλλογικά. Μέσα από τους συλλογικούς μας αγώνες ενάντια στις πολιτικές αυτού του συστήματος και μέσα από τους αγώνες για την ανατροπή του. Μέσα από τους αγώνες για μια κοινωνία με πραγματική ελευθερία και δημοκρατία, χωρίς καταπίεση και εκμετάλλευση, με πλήρη ισότητα.
Ο Θ. Μεγαλοοικονόμου, σημαντικός ψυχίατρος που έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, έλεγε σε μια συνέντευξη του:
«Αυτή τη στιγμή επιχειρείται η μετονομασία της κοινωνικής δυσφορίας σε κατάθλιψη, ότι όλη η κοινωνία έχει κατάθλιψη και καταναλώνει αντικαταθλιπτικά. Αν είσαι άνεργος, κλείνεσαι σπίτι σου, ντρέπεσαι, δε γίνεται η θεραπεία που σου προσφέρεται να είναι μόνο τα αντικαταθλιπτικά. Τα κοινωνικά προβλήματα θέλουν κοινωνικές απαντήσεις.»
