Συνέντευξη με μέλη της «Σοσιαλιστικής Συμμαχίας Αγωνιστών» (Socialist Fighters Alliance) στο Αφγανιστάν για την οικονομική και κοινωνική κατάσταση στη χώρα, πέντε χρόνια μετά την αποχώρηση του αμερικανικού στρατού.
- Πέντε χρόνια μετά την αποχώρηση του αμερικανικού στρατού από το Αφγανιστάν, ποιο είναι το κλίμα στην αφγανική κοινωνία;
Μετά την αποχώρηση των αμερικανικών και νατοϊκών στρατευμάτων κατοχής από το Αφγανιστάν, τον Αύγουστο του 2021, η κυριαρχία των Ταλιμπάν και η επιβολή αφόρητων, μεσαιωνικών νόμων έχουν διαμορφώσει μια εξαιρετικά ανησυχητική κατάσταση για τον λαό – άνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένους, νέους και παιδιά. Η χώρα οδηγείται στην καταστροφή σε κοινωνικό, οικονομικό, πολιτιστικό, επιστημονικό επίπεδο, αλλά και στον τομέα της υγείας. Οι μεγαλύτερες ανησυχίες σχετίζονται με τη φτώχεια, την ανεργία, την καταπίεση των γυναικών και την καταστολή πολιτικών αντιπάλων. Η πρώτη κίνηση των Ταλιμπάν μόλις ανέλαβαν την εξουσία ήταν να απομακρύνουν τις γυναίκες από τις κυβερνητικές υπηρεσίες αλλά και ιδιωτικά ιδρύματα, καθώς και να κλείσουν τα σχολεία για τα κορίτσια μετά την έκτη τάξη και τα πανεπιστήμια για τις γυναίκες.
Το βάρος της οικονομικής ύφεσης πέφτει κυρίως στους εργαζόμενους και τα φτωχότερα στρώματα της κοινωνίας, προκαλώντας βαθιά δυσαρέσκεια απέναντι στο καθεστώς των Ταλιμπάν. Η πλειονότητα των νέων, ιδιαίτερα των γυναικών και των κοριτσιών, δεν έχει καμία ελπίδα ότι η οικονομική και κοινωνική κατάσταση θα βελτιωθεί υπό την κυριαρχία τους.
Ο αφγανικός λαός δεν έχει απογοητευτεί μόνο από τους Ταλιμπάν. Όσοι έχουν γνώση της κατάστασης θεωρούν επίσης ότι η λεγόμενη «διεθνής κοινότητα» –δηλαδή οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους– φέρει την κύρια ευθύνη για τη συνεχιζόμενη καταστροφή του Αφγανιστάν. Με τις διπρόσωπες διαπραγματεύσεις τους με τους Ταλιμπάν στην Ντόχα, το 2020, άνοιξαν τον δρόμο για την επιστροφή τους στην εξουσία. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους, έχοντας υποστεί μια ταπεινωτική ήττα στον εικοσαετή πόλεμο στο Αφγανιστάν, επιδίωξαν να απαλλαγούν από το τεράστιο κόστος του πολέμου. Μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων τους, έστρεψαν την προσοχή τους στην αντιπαράθεση με τη Ρωσία στην Ουκρανία. Παρότι οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ απέσυραν επισήμως τις στρατιωτικές τους δυνάμεις από το Αφγανιστάν, αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι έπαψαν να διατηρούν εκεί υπηρεσίες πληροφοριών ή να παρεμβαίνουν εκτεταμένα στη χώρα και την ευρύτερη περιοχή. Ο εναέριος χώρος του Αφγανιστάν εξακολουθεί να ελέγχεται από τις ΗΠΑ, οι οποίες συνεχίζουν να παραδίδουν στους Ταλιμπάν περισσότερα από 40 εκατομμύρια δολάρια σε μετρητά κάθε εβδομάδα, με το πρόσχημα της ανθρωπιστικής βοήθειας.
Ο αφγανικός λαός γνωρίζει ότι, για τις ΗΠΑ και τους Ευρωπαίους συμμάχους τους, οι δημοκρατικές αξίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα δικαιώματα των γυναικών δεν έχουν καμία σημασία όταν διακυβεύονται τα οικονομικά και πολιτικά τους συμφέροντα. Το 2001, οι ΗΠΑ ανέτρεψαν το καθεστώς των Ταλιμπάν με συνθήματα περί «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» και αποκατάστασης της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων των γυναικών. Ωστόσο, ύστερα από είκοσι χρόνια πολέμου, τη δολοφονία εκατοντάδων χιλιάδων Αφγανών, την καταστροφή των υποδομών της χώρας και τη χρήση των πιο σύγχρονων όπλων, μεταξύ των οποίων και της λεγόμενης «μητέρας όλων των βομβών», οι ίδιες ΗΠΑ παρέδωσαν και πάλι την εξουσία στους μισογύνηδες και τρομοκράτες Ταλιμπάν το 2021.
Ο αφγανικός λαός είδε πολύ πρόσφατα την υποκρισία της Δύσης όσον αφορά την υπεράσπιση της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Παρά τις εκτεταμένες διαμαρτυρίες Αφγανών γυναικών, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, η Ευρωπαϊκή Ένωση προσκάλεσε στις 23 Ιουνίου 2026 πενταμελή αντιπροσωπεία των Ταλιμπάν στις Βρυξέλλες και τους υποδέχτηκε με τιμές, προκειμένου να διαπραγματευτεί την αναγκαστική απέλαση Αφγανών προσφύγων από κράτη-μέλη της ΕΕ. Η Γερμανία και η Νορβηγία παραδίδουν τις πρεσβείες και τα προξενεία του Αφγανιστάν στο μισογυνικό καθεστώς των Ταλιμπάν, νομιμοποιώντας έτσι μια τρομοκρατική οργάνωση, η πλειονότητα των ηγετών της οποίας βρίσκεται στη μαύρη λίστα του ΟΗΕ και αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο διεθνούς ποινικής δίωξης.
- Ποια είναι η κατάσταση όσον αφορά το βιοτικό επίπεδο, τα εργατικά και τα δημοκρατικά δικαιώματα;
Πολυάριθμες διεθνείς εκθέσεις δείχνουν ξεκάθαρα ότι το Αφγανιστάν, υπό την κυριαρχία των Ταλιμπάν, βρίσκεται αντιμέτωπο με μια ολοκληρωτική ανθρωπιστική καταστροφή. Το βιοτικό επίπεδο έχει καταρρεύσει, οι εργαζόμενοι –ιδιαίτερα οι γυναίκες– αντιμετωπίζουν την ανεργία και την εργασιακή ανασφάλεια, ενώ δεν έχει απομείνει ούτε ίχνος δημοκρατικών δικαιωμάτων ή σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η επιδεινούμενη φτώχεια, η πείνα και η συστηματική καταστολή, ιδιαίτερα σε βάρος των γυναικών, προδιαγράφουν ένα εξαιρετικά ζοφερό μέλλον για τον αφγανικό λαό.
Από την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, τον Αύγουστο του 2021, η οικονομία της χώρας έχει συρρικνωθεί κατά περισσότερο από 20% και παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη. Οι Ταλιμπάν δεν διαθέτουν ούτε τις γνώσεις ούτε τις ικανότητες ούτε κάποια στρατηγική για να βγάλουν την οικονομία από την κρίση. Στα πέντε χρόνια της εξουσίας τους, έχουν αποδείξει ότι, πέρα από την έκδοση περισσότερων από 150 διαταγμάτων κατά των γυναικών, τον περιορισμό των ελευθεριών και την επιβολή της ισλαμικής σαρία, δεν έχουν κάνει τίποτα ουσιαστικό για τη βελτίωση των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών ζωής του λαού.
Οι Ταλιμπάν έχουν απαγορεύσει στις γυναίκες, που αποτελούν το μισό του πληθυσμού του Αφγανιστάν, να εργάζονται είτε στον ιδιωτικό είτε στον δημόσιο τομέα. Αυτό συμβαίνει παρότι, εξαιτίας τεσσάρων δεκαετιών πολέμου, οι περισσότερες οικογένειες έχουν χάσει τα ενήλικα μέλη τους που ήταν άνδρες, με αποτέλεσμα οι γυναίκες να είναι συντηρούν μόνες τους τις οικογένειες και τα παιδιά τους. Ταυτόχρονα, λόγω της διαφθοράς στον κρατικό μηχανισμό και των εθνοτικών και πολιτικών συγκρούσεων στο εσωτερικό της κυβέρνησης των Ταλιμπάν, οι εργαζόμενοι και οι νέοι, ακόμη κι όταν διαθέτουν την απαραίτητη εκπαίδευση και τις δεξιότητες, δεν έχουν καμία δυνατότητα να βρουν δουλειά ή να προσληφθούν. Συνολικά, το ποσοστό ανεργίας εκτιμάται ότι ξεπερνά το 75%.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΗΕ, το 2026 σχεδόν 4 εκατομμύρια παιδιά και περισσότερες από 1 εκατομμύριο έγκυες ή θηλάζουσες γυναίκες θα υποφέρουν από σοβαρό υποσιτισμό. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια έχουν κλείσει περισσότερες από 400 δομές υγείας, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει την πρόσβαση σε τρόφιμα και ιατρική περίθαλψη.
Οικογένειες που έχουν οδηγηθεί στην απόγνωση από τη φτώχεια και την πείνα αναγκάζονται να πουλήσουν τα παιδιά τους ή ακόμη και τα όργανά τους, ενώ άλλοι άνθρωποι καταφεύγουν στην αυτοκτονία. Πρόσφατα, ο ανώτατος ηγέτης των Ταλιμπάν εξέδωσε διάταγμα που νομιμοποιεί τον γάμο ανήλικων κοριτσιών. Σύμφωνα με αξιόπιστες αναφορές, οι γάμοι παιδιών και οι εξαναγκαστικοί γάμοι έχουν αυξηθεί απότομα, οδηγώντας σε περισσότερη ενδοοικογενειακή βία και εγκληματικότητα.
Το ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα έχει διαλυθεί και τα δικαστήρια λειτουργούν πλέον υπό την άμεση επιρροή των Ταλιμπάν. Δημόσιες και φρικτές τιμωρίες, όπως εκτελέσεις και μαστιγώσεις σε δημόσιους χώρους, επιβάλλονται για αδικήματα όπως ο φόνος, η μοιχεία και η κλοπή. Οι σωματικές τιμωρίες γυναικών σε παζάρια και αγορές, με προσχήματα όπως τα «στενά ρούχα» ή το «δυνατό γέλιο», έχουν γίνει καθημερινό φαινόμενο.
Στην έκθεσή της για το 2026, η οργάνωση Freedom House βαθμολόγησε το Αφγανιστάν με μόλις 8 στα 100 ως προς το επίπεδο ελευθερίας, κατατάσσοντάς το στις χώρες με τη μικρότερη ελευθερία παγκοσμίως. Σύμφωνα με την οργάνωση, οι Ταλιμπάν έχουν αναστείλει όλα τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα, έχουν καταργήσει τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και έχουν απαγορεύσει κάθε κριτική προς το καθεστώς.
- Πρόσφατα υπήρξαν δημοσιεύματα για τη σύλληψη δεκάδων γυναικών με την κατηγορία της «παραβίασης των κανόνων ένδυσης». Όπως ήδη αναφέρατε, τα δικαιώματα των γυναικών στη χώρα δέχονται διαρκώς επιθέσεις. Υπάρχουν εστίες αντίστασης στην αφγανική κοινωνία; Τι προσδοκάτε ή ελπίζετε για τα επόμενα χρόνια;
Η ερώτησή σας αναφέρεται στα πρόσφατα τραγικά γεγονότα στην επαρχία Χεράτ, όπου συνελήφθησαν περισσότερες από 20 γυναίκες επειδή δεν συμμορφώθηκαν με τους ενδυματολογικούς κανόνες των Ταλιμπάν. Το περιστατικό οδήγησε τις οικογένειες των συλληφθεισών, μαζί με άλλους πολίτες, να βγουν στους δρόμους και να διαδηλώσουν, απαιτώντας την απελευθέρωσή τους.
Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν στις αρχές Ιουνίου του 2026, δεν αποτέλεσαν μόνο μια αποφασιστική απάντηση στις αυθαίρετες συλλήψεις γυναικών από τους Ταλιμπάν. Ήταν, στην πραγματικότητα, μια μεγαλειώδης και θαρραλέα εξέγερση του λαού ενάντια στις απαγορεύσεις των Ταλιμπάν, οι οποίες στερούν από τις γυναίκες τα πιο στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα: την εκπαίδευση, την εργασία, την ειρηνική συνάθροιση, τη συμμετοχή στην κοινωνική και δημόσια ζωή, την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και κάθε άλλο δικαίωμα που απορρέει από την ιδιότητα του πολίτη.
Οι δυνάμεις των Ταλιμπάν κατέστειλαν βίαια αυτή την εξέγερση γυναικών και ανδρών. Μια γυναίκα και ένα παιδί 12 ετών σκοτώθηκαν από πυρά των Ταλιμπάν, ενώ περισσότεροι από 40 άνθρωποι τραυματίστηκαν. Οι Ταλιμπάν προειδοποίησαν τα δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία να μην δεχτούν ούτε να περιθάλψουν τους τραυματίες. Εκτός από τους νεκρούς και τους τραυματίες, οι Ταλιμπάν ξυλοκόπησαν και συνέλαβαν περισσότερους από 50 άνδρες και γυναίκες, κατηγορώντας τους ότι συμμετείχαν στις διαδηλώσεις, και τους μετέφεραν σε άγνωστες τοποθεσίες. Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχουν πληροφορίες για την τύχη της πλειονότητάς τους.
Η σημερινή κατάσταση των γυναικών στο Αφγανιστάν δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς μια πολιτιστική ή θρησκευτική οπισθοδρόμηση. Είναι αποτέλεσμα της σύγκλισης του εξτρεμιστικού Ισλάμ των Ταλιμπάν με τις αρχαϊκές πατριαρχικές δομές της κοινωνίας, μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και γεωπολιτικό πλαίσιο. Σε τελική ανάλυση, οι πολιτικές των Ταλιμπάν λειτουργούν ως εργαλείο για την επιβολή αυστηρού ελέγχου στο μισό του πληθυσμού και για την αναπαραγωγή των ταξικών και πατριαρχικών σχέσεων κυριαρχίας.
Το καθεστώς των Ταλιμπάν θεσμοθετεί, μέσα από τις πολιτικές του, μια μορφή «έμφυλου απαρτχάιντ», στο πλαίσιο της οποίας οι γυναίκες αποκλείονται συστηματικά από τη δημόσια ζωή, την εκπαίδευση, την εργασία, ακόμη και από την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας. Τα μέτρα αυτά δεν παραβιάζουν απλώς θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Αποσκοπούν στην καταστροφή της αυτονομίας των γυναικών και στη μετατροπή τους σε παθητικά, εξαρτημένα άτομα.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι ρίζες αυτής της καταπίεσης βρίσκονται στις βαθιές αντιφάσεις ανάμεσα στην φυλετική και αγροτική κοινωνία του Αφγανιστάν και τη νεωτερικότητα. Αντιφάσεις τις οποίες οι εξωτερικές δυνάμεις εκμεταλλεύονται εδώ και δεκαετίες για την εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων.
Οι Ταλιμπάν πίστευαν ότι, καταστέλλοντας βίαια τις γυναικείες διαδηλώσεις στην Καμπούλ και σε άλλες πόλεις από το 2022 έως το 2024, θα κατάφερναν να αποτρέψουν τις γυναίκες από το να διαμαρτυρηθούν ξανά ανοιχτά. Όμως, ο λαός της Χεράτ απέδειξε το αντίθετο: για πρώτη φορά στα πέντε χρόνια της κυριαρχίας των Ταλιμπάν, στους δρόμους βγήκαν όχι μόνο γυναίκες, αλλά και άνδρες, στο πλευρό τους, υπερασπιζόμενοι τα δικαιώματα των γυναικών.
Η αντίσταση στην παρενόχληση και τη δίωξη των γυναικών δεν περιορίζεται σε μία μόνο πόλη. Σε διάφορες περιοχές και πόλεις αναπτύσσονται κινήματα πολιτών και γυναικείες διαμαρτυρίες ενάντια στον δεσποτισμό, τις διακρίσεις λόγω φύλου και τους μεσαιωνικούς περιορισμούς που επιβάλλουν οι Ταλιμπάν στις γυναίκες. Κάθε φορά, οι κινητοποιήσεις αυτές καταστέλλονται με τον πιο σκληρό τρόπο.
Το «Αυθόρμητο Κίνημα Αφγανών Γυναικών» (Spontaneous Movement of Afghan Women – SMAW) εμφανίστηκε μετά την κατάληψη της εξουσίας από τους Ταλιμπάν. Συγκροτήθηκε από γυναίκες με αριστερές, δημοκρατικές, φεμινιστικές και κοσμικές αντιλήψεις, προερχόμενες από διαφορετικούς χώρους, μεταξύ των οποίων εκπαιδευτικοί, μαθήτριες, φοιτήτριες και μητέρες μαθητών και μαθητριών.
Οι γυναίκες αυτές βγήκαν στους δρόμους με το σύνθημα «Ψωμί, Εργασία, Ελευθερία», αμφισβητώντας την εξουσία των Ταλιμπάν και σπάζοντας το φράγμα του φόβου που είχαν επιβάλει. Σήμερα, παρά τα σοβαρά πλήγματα που έχει υποστεί από τους Ταλιμπάν –μεταξύ άλλων, τη δολοφονία δεκάδων μελών του και τη φυλάκιση εκατοντάδων ακτιβιστών–, το SMAW εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του αγώνα ενάντια στους Ταλιμπάν, τόσο μέσα όσο και έξω από το Αφγανιστάν.
Οι εργαζόμενοι, η νεολαία και οι γυναίκες του Αφγανιστάν, που αποτελούν τα βασικά θύματα του πολέμου και της κυριαρχίας των Ταλιμπάν, δεν μπορούν πλέον να παραμένουν παγιδευμένοι στον παραπλανητικό ιστό των εθνικιστικών δυνάμεων, των ισλαμιστών και των ιμπεριαλιστών υποστηρικτών τους. Μέσα από την εμπειρία τους και το βαρύ υλικό και ψυχολογικό τίμημα που έχουν πληρώσει, έχουν κατανοήσει ότι καμία ξένη ή ιμπεριαλιστική δύναμη, ούτε οι εγχώριοι εντολοδόχοι της, δεν θέλει ή δεν μπορεί να προσφέρει ευημερία και ελευθερία στο λαό. Αντίθετα, οι ίδιοι οι λαοί πρέπει να καθορίζουν ανεξάρτητα τη μοίρα τους, στηριζόμενοι στις δικές τους δυνάμεις.
Ο αφγανικός λαός και οι γυναίκες του δεν έχουν καμία εμπιστοσύνη στην τζιχαντιστική αντιπολίτευση και στους εγκληματίες πολέμου που ηγούνται του κινήματος του Αχμάντ Μασούντ, ούτε στα διεφθαρμένα απομεινάρια του καθεστώτος-μαριονέτα του Ασράφ Γκανί, οι περισσότεροι από τους οποίους ζουν στο εξωτερικό. Ο λαός τούς θεωρεί, όπως και τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ, υπεύθυνους για τη δυστυχία του και για την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία. Οι πολιτικές ισλαμιστικές οργανώσεις και οι δυνάμεις που εμφανίζονταν ως δημοκρατικές, αλλά ήταν ευθυγραμμισμένες με τη Δύση, και οι οποίες κυβερνούσαν πριν από την επιστροφή των Ταλιμπάν, ήταν όλες βουτηγμένες στην οικονομική διαφθορά και την προδοσία.
Η μόνη ταξική δύναμη που μπορεί να στηρίξει και να προσφέρει ελπίδα για την απελευθέρωση των εργαζομένων του Αφγανιστάν από τον ζυγό των Ταλιμπάν και των ξένων αφεντικών τους είναι οι επαναστατικές δυνάμεις της Αριστεράς και τα κινήματα που αγωνίζονται για την ελευθερία. Μέσα από την πολιτική διαφώτιση, την οικοδόμηση μαζικών ερεισμάτων και την κινητοποίηση της υποστήριξης του γυναικείου κινήματος και των καταπιεσμένων στρωμάτων της κοινωνίας, οι επαναστατικές αριστερές δυνάμεις μπορούν να παλέψουν για τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου, δημοκρατικού και κοσμικού κράτους. Μπορούν να αναδειχθούν στη μοναδική προοδευτική εναλλακτική λύση που θα μπορεί να γίνει αποδεκτή από την πλειονότητα του αφγανικού λαού, απέναντι στο μισογυνικό, ανελεύθερο και αντιδραστικό καθεστώς των Ταλιμπάν.
