Ετζεχάν Μπάλτα
Τα «αρχεία Έπσταϊν» συνήθως αξιοποιούνται με δύο τρόπους: είτε ως ένας ορυμαγδός κουτσομπολιών που τρέφεται από τη δίψα για θεωρίες συνωμοσίας, είτε ως ζήτημα ηθικής που όμως περιορίζεται σε έναν «κακό άνθρωπο». Ωστόσο, αυτά τα αρχεία στην πραγματικότητα αποτελούν ένα εγχειρίδιο για τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλιστικού κράτους. Εκθέτουν τη σάπια φύση της ζωής των πλουσίων και αποκαλύπτουν με τον πιο καθαρό τρόπο την πατριαρχική λειτουργία του συστήματος και την αρχιτεκτονική της ατιμωρησίας για τους εκπροσώπους της άρχουσας τάξης.
Ο Έπσταϊν όμως δεν είναι μια εξαίρεση· είναι ένα σύμπτωμα μιας κοινωνικής κατάστασης που καθιστά τις «εξαιρέσεις» ρουτίνα για την κυρίαρχη ελίτ.
Δεν είναι σκάνδαλο, είναι καθεστώς
Το βασικό σκηνικό της υπόθεσης Έπσταϊν είναι γνωστό: η επιλογή ανηλίκων κοριτσιών, η συστηματική κακοποίηση και τα δίκτυα που δημιουργήθηκαν γύρω από αυτήν. Το έγκλημα αυτό όμως αποκαλύπτει και μια δεύτερη αλήθεια: η ατιμωρησία της ελίτ δεν επιτυγχάνεται μόνο με τα χρήματα, αλλά και με την πρόσβαση σε κρατικούς θεσμούς που εξασφαλίζουν την «ευελιξία» του νόμου και τη χειραγώγηση των μέσων ενημέρωσης. Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα -παρά τη μεγάλη δημοσιότητα και τις κοινωνικές αντιδράσεις- τα αρχεία δεν έχουν δημοσιοποιηθεί πλήρως, λέει πολλά για το επίπεδο της επιχείρησης συγκάλυψης.
Αποκαλύπτει ότι το κράτος δεν είναι ένας αφηρημένος «διαιτητής» -όπως ισχυρίζονται οι νεοφιλελεύθεροι- που στέκεται πάνω από τις τάξεις και διασφαλίζει τις βασικές αρχές δικαίου. Για όσους βρίσκονται κοντά στην άρχουσα τάξη, ο νόμος συχνά λειτουργεί λιγότερο ως εμπόδιο και περισσότερο ως εργαλείο. Οι εικόνες των «ιδιωτικών τζετ» και των «ιδιωτικών νησιών» είναι στην ουσία σύμβολα της ειδικής μεταχείρισης που απολαμβάνουν οι εκπρόσωποι της άρχουσας τάξης. Όπως το έθεσε ο Εντουάρντο Γκαλεάνο, «η δικαιοσύνη είναι σαν φίδι: δαγκώνει μόνο τους ξυπόλητους».
Υπάρχει επίσης ένα σημείο που είναι κρίσιμο από φεμινιστική άποψη: σε τέτοιες περιπτώσεις, οι άνθρωποι που επιλέγονται σαν θύματα είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι και αυτό δεν είναι τυχαίο. Η φτώχεια, η επισφάλεια, η ενδοοικογενειακή βία, η στεγαστική κρίση, η μεταναστευτική προέλευση, διευρύνουν το έδαφος στο οποίο δρουν οι κακοποιητές. Οι γυναίκες της εργατικής τάξης και των καταπιεσμένων στρωμάτων ωθούνται στην εξαθλίωση και γίνονται πιο εύκολα θύματα των αρπακτικών. Δεν πρόκειται απλά για μια κατάσταση στην οποία κάποιες γυναίκες εξαπατώνται σε ατομικό επίπεδο. Το γεγονός ότι βρίσκονται σε ευάλωτη θέση, γίνεται όπλο στα χέρια του πατριαρχικού μηχανισμού των καπιταλιστών.
Η πατριαρχική φύση του καπιταλιστικού κράτους
Το κράτος παρουσιάζεται ως «προστάτης» των πιο ευάλωτων. Στην πραγματικότητα, αυτό που κάνει είναι να προστατεύει κυρίως τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης και μερικές φορές να παρεμβαίνει για να περιορίσει ορισμένες από τις υπερβολές της, προκειμένου να διατηρήσει τη σταθερότητά της. Σε αυτή τη διαδικασία, οι γυναίκες και άλλες περιθωριοποιημένες ομάδες αντιμετωπίζονται με ακόμη μεγαλύτερη προκατάληψη. Η βία κατά των γυναικών και των παιδιών συνήθως θεωρείται κάτι που ανήκει στην «ιδιωτική σφαίρα», ανατίθεται στην οικογένεια ή σε κάποια ΜΚΟ, γίνεται γνωστή αργά και λαμβάνεται σοβαρά υπόψη ακόμη αργότερα. Αντίθετα, οι «κίνδυνοι» για την καπιταλιστική τάξη αντιμετωπίζονται πιο άμεσα: όταν μπαίνει σε κίνδυνο η φήμη τους, επιστρατεύουν οικονομικά μέσα, πολιτικές διασυνδέσεις και διεθνή δίκτυα.
Ο φάκελος Έπσταϊν μας καλεί να κατανοήσουμε την «καθυστέρηση» του κράτους στην αντιμετώπιση τέτοιων υποθέσεων όχι ως δυσλειτουργία, αλλά ως τρόπο της φυσιολογικής λειτουργίας του. Η βία αντιμετωπίζεται συχνά μόνο όταν γίνεται αρκετά ορατή ώστε να απειλεί τη «δημόσια τάξη», και τότε με στόχο να περιοριστεί σε ένα διαχειρίσιμο πλαίσιο.
«Το προσωπικό είναι πολιτικό»
Τα τελευταία χρόνια, όπως δείχνουν οι φάκελοι Έπσταϊν, η κακοποίηση από τους ανθρώπους που βρίσκονται στην εξουσία συμβαίνει μέσα στον οχυρωμένο χώρο της «ατομικής ιδιοκτησίας» και των «ιδιωτικών δικτύων». Ιδιωτική ασφάλεια, στρατιές δικηγόρων, συμφωνίες μη αποκάλυψης, εταιρείες διαχείρισης φήμης… Αυτές είναι οι σύγχρονες άμυνες που χτίζονται γύρω από τα σεξουαλικά εγκλήματα της άρχουσας τάξης.
Εδώ επιβεβαιώνεται για άλλη μια φορά το φεμινιστικό σύνθημα «το προσωπικό είναι πολιτικό». Υποθέσεις όπως αυτή του Έπσταϊν δείχνουν ότι η ιδιωτική σφαίρα δεν βρίσκεται εκτός κοινωνίας. Παραμένει «ιδιωτική» ακριβώς επειδή προστατεύεται από μηχανισμούς που καλύπτουν τα εγκλήματα της ελίτ.
Γιατί οι θεωρίες συνωμοσίας είναι τόσο ελκυστικές
Η επίμονη συζήτηση γύρω από τις «λίστες πελατών» και τα «ονόματα υψηλά ιστάμενων προσώπων» δεν είναι τυχαία. Είναι απολύτως πιθανό τα ονόματα που κυκλοφορούν να έχουν πράγματι κάνει χρήση των «υπηρεσιών» του Έπσταϊν. Ωστόσο, είναι επίσης πιθανό ορισμένες από αυτές τις θεωρίες να αποδειχτούν αβάσιμες. Μπορεί ακόμη και να αποτελούν απλά μια προσπάθεια παραπλάνησης της κοινής γνώμης. Ωστόσο, τέτοιες θεωρίες κερδίζουν έδαφος για έναν λόγο: οι άνθρωποι δεν πιστεύουν ότι το κράτος είναι ουδέτερο απέναντι στις ελίτ, και αυτή η δυσπιστία προέρχεται από την ίδια την εμπειρία τους.
Το καθήκον της Αριστεράς δεν είναι να ανοίξει την πόρτα σε θεωρίες συνωμοσίας, αλλά να πάει τη συζήτηση στο πολιτικό επίπεδο: να προχωρήσει από το ερώτημα «ποιος ήταν εκεί» (κάτι που ίσως να μη μάθουμε ποτέ) στο «πώς μπόρεσε να συμβεί αυτό». Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμάμε με οποιονδήποτε τρόπο τον αγώνα για την αποκάλυψη της αλήθειας και τη δίωξη των δραστών. Αλλά πρέπει επίσης να κάνουμε σαφές ότι όσο το καθεστώς της ατιμωρησίας παραμένει ανέπαφο, θα εμφανίζονται και άλλοι Έπσταϊν.
Ο αγώνας για πραγματική δικαιοσύνη
Η οργή που υπάρχει σε πλατιά στρώματα είναι το καύσιμο πίσω από την απαίτηση για τιμωρία όλων των δραστών. Ενώνουμε τις φωνές μας με εκείνους που αγωνίζονται για να καταδικαστούν όλοι οι εμπλεκόμενοι και να πληρώσουν για τις πράξεις τους.
Την ίδια ώρα είναι αλήθεια ότι η ακροδεξιά χρησιμοποιεί τις υποθέσεις διαφθοράς για να προωθήσει την ατζέντα της για «νόμο και τάξη», προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί την οργή του κόσμου. Ωστόσο, περισσότερη αστυνομία, περισσότερες φυλακές και πιο σκληρές ποινές, δεν θα φέρουν δικαιοσύνη για τους ανθρώπους της εργατικής τάξης. Στο πλαίσιο του καπιταλιστικού συστήματος, αυτά τα εργαλεία θα χρησιμοποιηθούν τελικά εναντίον των καταπιεσμένων και όχι εναντίον των καταπιεστών.
Επομένως, το αίτημα για δικαιοσύνη και κατάλληλη τιμωρία των δραστών πρέπει να συνδυαστεί με το αίτημα για τη δημιουργία μιας υποδομής λογοδοσίας που μπορεί πραγματικά να αποδυναμώσει την ταξική και την έμφυλη καταπίεση. Τα συστήματα δικαιοσύνης που εστιάζουν στους ανθρώπους που έχουν υποστεί κακοποίηση δεν πρέπει να περιορίζονται στις αίθουσες των δικαστηρίων. Η στέγαση, η εισοδηματική ασφάλεια, οι κοινωνικές υπηρεσίες, η δωρεάν ψυχοκοινωνική υποστήριξη, οι υποδομές για την προστασία των παιδιών, η ασφαλής εργασία και οι ασφαλείς διαδρομές μετανάστευσης αποτελούν επίσης απαραίτητα μέτρα.
Η αληθινή δικαιοσύνη συνεπάγεται επιπλέον την αμφισβήτηση των δομών που καθιστούν δυνατή την ατιμωρησία. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω του αγώνα για τη διασφάλιση της συμμετοχής της κοινωνίας (μέσω εργατικών συνδικάτων, κοινωνικών οργανώσεων, κινημάτων κ.λπ.) στους μηχανισμούς αντιμετώπισης της έμφυλης βίας (π.χ. δικαστήρια με ενόρκους σε όλα τα επίπεδα, ειδικές μονάδες άμεσης ανταπόκρισης σε καταγγελίες βιασμού που δεν θα αποτελούνται από αστυνομικούς αλλά από κοινωνικούς λειτουργούς/ψυχολόγους κ.λπ.).
Η διεθνής διάσταση: οι «βρώμικες ροές»
Τα αρχεία του Έπσταϊν αποκαλύπτουν επίσης τη σκοτεινή πλευρά των δικτύων της «υψηλής κοινωνίας» που αποτελούν συστατικό στοιχείο του συστήματος. Η ευελιξία του κεφαλαίου διεθνώς, παράγει μια παράλληλη ευελιξία για τα εγκληματικά δίκτυα: φορολογικοί παράδεισοι, offshore λογαριασμοί, διασυνοριακές χρηματοοικονομικές συναλλαγές, κοινωνικοί χώροι αποκλειστικά για τις ελίτ. Τα παραπάνω συνοδεύονται επίσης από δίκτυα εμπορίας ανθρώπων ως «ανταμοιβή» ή για να χρησιμοποιηθούν ως εκβιασμός.
Για τον λόγο αυτό, η υπόθεση δεν αποτελεί απλά ένα «αμερικανικό ζήτημα». Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές που επιδεινώνουν την ευάλωτη θέση των γυναικών και των παιδιών, η κατάργηση της κοινωνικής προστασίας, η επισφαλής εργασία, οι πόλεμοι και οι αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών, διευρύνουν το παγκόσμιο πεδίο εκμετάλλευσης και κακοποίησης. Το σύστημα διεθνώς δεν λειτουργεί μόνο με βόμβες, αλλά και με πολιτικές που οδηγούν σε κοινωνική κατάρρευση, χρέος, ανεργία και στεγαστική κρίση. Σε αυτό το πεδίο, η πατριαρχία ευδοκιμεί.
Από την «ατομική διαφθορά» στις ευθύνες του συστήματος
Τα αρχεία Έπσταϊν προσφέρουν ένα μάθημα για την εξουσία του κεφαλαίου: ο καπιταλισμός δεν παράγει μόνο βία, αλλά και τους θεσμούς που τη διαχειρίζονται, κάποιες φορές καταστέλλοντάς την, άλλοτε μέσω διαπραγματεύσεων, άλλοτε καθυστερώντας την και κάποιες φορές καθιστώντας την αόρατη. Η σοσιαλιστική φεμινιστική προοπτική, οφείλει να πολιτικοποιεί αυτή τη συζήτηση σε τρεις άξονες: στοχεύοντας στο καθεστώς της ατιμωρησίας, στις συνθήκες που κάνουν τους ανθρώπους ευάλωτους και στην ανατροπή της πατριαρχίας και του καπιταλισμού.
Τα αρχεία του Έπσταϊν δεν μας μιλούν για ένα τέρας, αλλά για ένα καθεστώς.
