Τα τελευταία δύο χρόνια η λεγόμενη gen z (δηλαδή οι νέοι που βρίσκονται σήμερα από την εφηβεία μέχρι στην τρίτη δεκαετία της ζωής τους) βγαίνει στους δρόμους κάνοντας αγώνες ενάντια στον πόλεμο και τη γενοκτονία στη Γάζα, ενάντια στη διαφθορά και την εκμετάλλευση, πιέζοντας ασφυκτικά κυβερνήσεις ή ακόμα και αναγκάζοντάς τις να παραιτηθούν. Από τις Άνδεις μέχρι τα Ιμαλάια, από τον Ινδικό μέχρι τον Ειρηνικό Ωκεανό, από τη Νότια Αμερική μέχρι την Ασία, λαμβάνουν χώρα αντικυβερνητικές διαδηλώσεις με παρόμοια χαρακτηριστικά.
Ενώ η Δύση συγκλονίζεται από ένα σημαντικό κίνημα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη, στην Ασία οι εξεγέρσεις έχουν χαρακτηριστεί ως «Ασιατική Άνοιξη», ενώ παρόμοια κινήματα έχουν εμφανιστεί στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Δεν είναι συντονισμένα, δεν επικοινωνούν συνειδητά μεταξύ τους, αλλά έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά και χρησιμοποιούν πολλά παρόμοια σύμβολα.
Το πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι οι διαμαρτυρίες στη Βουλγαρία, όπου το κίνημα ανέτρεψε την κυβέρνηση, αφού πρώτα την είχε αναγκάσει να αποσύρει το φορολογικό νομοσχέδιο που προωθούσε στις αρχές Δεκεμβρίου.
Μερικά από τα πρόσφατα κινήματα που απασχόλησαν τα μέσα ενημέρωσης (αν και όχι στον βαθμό που τους άξιζε) ήταν:
- Στο Μπαγκλαντές, όπου οι διαμαρτυρίες έγιναν γνωστές ως η πρώτη επιτυχημένη επανάσταση της gen z, εμπνέοντας παρόμοια κινήματα σε όλη την Ασία.
- Στο Νεπάλ, όπου οι διαμαρτυρίες που ξεκίνησαν αρχικά λόγω περιορισμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εξελίχθηκαν σε μια ευρεία κοινωνική εξέγερση κατά της διαφθοράς, η οποία οδήγησε στην πτώση της κυβέρνησης.
- Στη Μαδαγασκάρη, όπου οι διαμαρτυρίες για τις συχνές διακοπές σε υδροδότηση και ηλεκτροδότηση εξελίχθηκαν σε ένα πιο συνολικό κίνημα ενάντια στη διαφθορά και τις πολιτικές της κυβέρνησης, το οποίο ανάγκασε τον πρόεδρο να εγκαταλείψει τη χώρα.
- Στην Κένυα, όπου η gen z βρέθηκε μπροστά στις διαμαρτυρίες ενάντια σε ένα πακέτο οικονομικών και φορολογικών μέτρων, φέρνοντας σε πρώτο πλάνο την οργή της νεολαίας.
- Στο Περού, όπου το κίνημα βγήκε αρχικά στους δρόμους ενάντια στη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος, αλλά εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη εξέγερση κατά της διαφθοράς και του εγκλήματος, με αποτέλεσμα την παραπομπή του προέδρου σε δίκη.
- Στο Μαρόκο, όπου οι διαμαρτυρίες που οργανώθηκαν από το κίνημα «Gen Z 212» απαίτησαν καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες, οδηγώντας την κυβέρνηση στη θέσπιση μεταρρυθμίσεων για την αύξηση της πολιτικής συμμετοχής και των κοινωνικών δαπανών.
Η γενιά που αναμένεται να ζήσει πιο φτωχικά από τους γονείς της
Η gen z, τα άτομα δηλαδή που γεννήθηκαν περίπου μεταξύ των μέσων της δεκαετίας του 1990 και των αρχών της δεκαετίας του 2010, μεγάλωσε κατά τη διάρκεια δύο οικονομικών κρίσεων (2008, 2020) και εν μέσω κλιματικής καταστροφής, αυξανόμενου αυταρχισμού, πολέμων, σκανδάλων διαφθοράς και διευρυνόμενης ανισότητας και εκμετάλλευσης.
Η gen z είναι η πρώτη γενιά στις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο που αναμένεται να είναι φτωχότερη από τους γονείς της σε διεθνές επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων των βιομηχανικά ανεπτυγμένων χωρών της Δύσης. Οι νέοι αυτών των ηλικιών αντιμετωπίζουν υψηλή ανεργία, ενώ όταν βρίσκουν δουλειά συνήθως πρόκειται για προσωρινές/επισφαλείς θέσεις εργασίας, που αντικαθιστούν τις μόνιμες. Οι μισθοί τους δεν μπορούν να συμβαδίσουν με τον πληθωρισμό και το αυξανόμενο κόστος ζωής (ειδικά σε βασικές ανάγκες όπως τρόφιμα, υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, μεταφορές, κλπ).
Βρίσκονται επίσης αντιμέτωποι/ες με πολύ υψηλά ενοίκια, ειδικά στις μεγάλες πόλεις, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι/ες να μην μπορούν να μετακομίσουν από το σπίτι των γονιών τους, να δημιουργήσουν τη δική τους οικογένεια, πόσο μάλλον να αποκτήσουν δικό τους σπίτι, ακόμα και όταν εργάζονται με καθεστώς πλήρους απασχόλησης.
Η κρίση στέγασης είναι ένα από τα μεγαλύτερα και πιο καθοριστικά ζητήματα, καθώς παρατηρούμε παντού μια γενικευμένη τάση τα ενοίκια να μην είναι προσιτά, γιατί μεγάλες εταιρείες ιδιοκτητών ακινήτων ανεβάζουν τις τιμές. Σημειώνεται επίσης έλλειψη φοιτητικών κατοικιών και, ακόμη χειρότερα, η κανονικοποίηση της αστεγίας για τους νέους (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Αυστραλία, κα)!
Επιπλέον, η gen z βιώνει ήδη την κλιματική και περιβαλλοντική κατάρρευση. Έλλειψη νερού, ακραία ζέστη, επισιτιστική ανασφάλεια, αναγκαστική μετανάστευση, κατάρρευση της βιοποικιλότητας. Για πολλούς/ες, η κλιματική κρίση δεν είναι το «μέλλον», είναι κάτι που συμβαίνει τώρα. Τα τελευταία χρόνια έχουμε δει τεράστιους καύσωνες στην Ινδία, το Πακιστάν και τη Μέση Ανατολή, πλημμύρες στη Νοτιοανατολική Ασία και την Ευρώπη, πυρκαγιές στον Καναδά, την Ελλάδα και την Αυστραλία, εκτόξευση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη Νότια Ασία. Αυτή η εικόνα διαμορφώνει μια γενιά που αισθάνεται ότι της έχει παραδοθεί ένας πλανήτης που φλέγεται.
Μεγαλωμένη εξ ολοκλήρου στο διαδίκτυο
Η gen z είναι η πρώτη γενιά που μεγάλωσε εξ ολοκλήρου στο διαδίκτυο. Αυτό της δίνει το πλεονέκτημα να οργανώνεται εύκολα στον ψηφιοποιημένο κόσμο, ωστόσο έχει σοβαρές επιπτώσεις στη ζωή της. Η gen z πάσχει από μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης, μειωμένη κοινωνικοποίηση στον πραγματικό κόσμο, είναι ευάλωτη στη συνεχή παρακολούθηση, τη διαδικτυακή παρενόχληση και την εκμετάλλευση των προσωπικών δεδομένων της. Είναι εύκολο να «υπερ-φορτώσει» ψηφιακές πληροφορίες, αλλά και να χειραγωγηθεί από μορφές ριζοσπαστικοποίησης που καθοδηγούνται από αλγόριθμους (το διαδικτυακό «φαινόμενο της φούσκας» στο οποίο ο αλγόριθμος δείχνει σε κάποιον/α μόνο περιεχόμενο με το οποίο συμφωνεί, δημιουργώντας για το συγκεκριμένο άτομο αυτό που ονομάζεται echo chamber- το να ακούς πράγματα ίδια με αυτά που λες). Το φαινόμενο αυτό μπορεί από ένα σημείο και έπειτα να λειτουργεί παραπλανητικά, αλλά ταυτόχρονα μπορεί επίσης να φέρει αυτή τη νέα γενιά σε επαφή με κινήματα διαμαρτυρίας και με ακτιβιστικές δράσεις.
Η οικονομική αβεβαιότητα, η ακραία πίεση για ακαδημαϊκά επιτεύγματα που αντιμετωπίζει η gen z, η ανησυχία για το κλίμα, η πολιτική αστάθεια και οι πόλεμοι, σε συνδυασμό -σε πιο προσωπικό επίπεδο- με την «πίεση» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τον εκφοβισμό στο διαδίκτυο και τη μοναξιά, δημιουργούν μια τεράστια κρίση ψυχικής υγείας. Η gen z αναφέρει σταθερά τα υψηλότερα επίπεδα κατάθλιψης, άγχους και εργασιακής εξουθένωσης σε παγκόσμιο επίπεδο.
Κάτι παραπάνω από ένα διεθνές κίνημα
Τα κινήματα της gen z δεν περιορίζονται στα παραπάνω. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κινήματα της προηγούμενης περιόδου ήταν το κίνημα Fridays for Future για την κλιματική δικαιοσύνη. Τότε, η gen z που βρισκόταν στην εφηβεία της, πλημμύρισε τους δρόμους. Το κίνημά τους ξεκίνησε από την Γκρέτα Τούνμπεργκ στη Σουηδία, αλλά γρήγορα απέκτησε παγκόσμια διάσταση, με έντονες εκκλήσεις για συστημική αλλαγή και όχι απλά για αλλαγές στον προσωπικό τρόπο ζωής.
Λίγα χρόνια αργότερα, η gen z έπαιξε κεντρικό ρόλο στο να μεταφερθεί το κίνημα BlackLivesMatter από τις ΗΠΑ στον υπόλοιπο κόσμο.
Στην Ασία, στο κίνημα για τα δημοκρατικά δικαιώματα στο Χονγκ Κονγκ το 2019, η gen z «έγινε νερό» (αυτό ήταν το κεντρικό σύνθημα που χρησιμοποίησε) με αποκεντρωμένες, γρήγορες και ευέλικτες διαμαρτυρίες που οργανώθηκαν μέσω του Telegram. Στην Ταϊλάνδη τον επόμενο χρόνο, η gen z ηγήθηκε ενός αντιμοναρχικού, δημοκρατικού κινήματος, το οποίο θα ήταν αδιανόητο να έχει εμφανιστεί σε προηγούμενες εποχές. Το 2021 στη Μιανμάρ, η νεολαία αντιστάθηκε στο στρατιωτικό πραξικόπημα όχι μόνο με διαμαρτυρίες, αλλά και με απεργίες, απεργιακές επιτροπές και επιτροπές αντίστασης στη βάση των τοπικών κοινοτήτων. Στη Νότια Κορέα αναβίωσαν τον ριζοσπαστικό φεμινιστικό ακτιβισμό στο διαδίκτυο και στους δρόμους, ενώ στις Φιλιππίνες η gen z αγωνίστηκε ενάντια στην αυταρχική δυναστεία των Μάρκος – Ντουτέρτε. Τέλος, το 2022 στην Κίνα η gen z ηγήθηκε του κινήματος ενάντια στην εξοντωτική εργασία – του κινήματος που πήρε τα ονόματα «lyingflat» και «letitrot» – της σιωπηλής αντίστασης στην πίεση του καθεστώτος.
Αυτά τα κινήματα εμφανίστηκαν μετά τις ήττες των κινημάτων που πυροδότησε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008-2009 και τις προδοσίες των νέων αριστερών κομμάτων, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα και οι Podemos στην Ισπανία. Μπορούν να θεωρηθούν ως μέρος των νέων προσπαθειών της εργατικής τάξης να οργανωθεί και να αντισταθεί, ανανεώνοντας την ελπίδα για αγώνα ενάντια στα δεινά του καπιταλισμού.
Πολιτική απογοήτευση και η «απουσία» της Αριστεράς
Ωστόσο, παρά τον ενθουσιασμό που δημιουργεί η gen z στις παλαιότερες γενιές, η ίδια η νεολαία συχνά αισθάνεται απογοητευμένη. Οι νέοι νιώθουν ότι το σύστημα είναι σάπιο, ότι η δημοκρατία δεν έχει κάτι να τους προσφέρει και ότι οι πολιτικοί δεν εκπροσωπούν τα συμφέροντά τους. Αυτό οδηγεί είτε σε ριζοσπαστικοποίηση (αριστερή ή δεξιά, ανάλογα με το πλαίσιο) είτε σε βαθύ κυνισμό.
Τα κινήματα στα οποία ηγείται η gen z, θέτουν αιτήματα για τα οποία η Αριστερά θα έπρεπε να είχε παλέψει. Ωστόσο, η ίδια η Αριστερά βρίσκεται σε κρίση τις τελευταίες δεκαετίες, έχοντας αποτύχει στον αγώνα ενάντια στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, πόσο μάλλον στη μάχη για μια εναλλακτική σοσιαλιστική κοινωνία, ιδιαίτερα μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008-2009.
Οι αγώνες της gen z πρέπει να συνδεθούν με την ιδέα της δημιουργίας νέων αριστερών πολιτικών δυνάμεων. Ο καπιταλισμός και οι θεσμοί του έχουν δημιουργήσει τις πολλαπλές κρίσεις που βιώνουμε σήμερα, και είναι προφανές ότι δεν μπορούν να λύσουν τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που προκύπτουν. Η απάντηση στις κρίσεις που αντιμετωπίζουν οι σημερινές κοινωνίες μπορεί να προέλθει μόνο από την Αριστερά – δεδομένου ότι ο καπιταλισμός ενδιαφέρεται μόνο για τα δικά του συμφέροντα, ενώ τα δεξιά και ακροδεξιά κόμματα έχουν τη δική τους, ακόμη πιο αντιδραστική ατζέντα, που οδηγεί σε ένα ακόμη πιο δυστοπικό μέλλον.
Η gen z ξέρει τι δεν θέλει – αλλά όχι πώς να φέρει την αλλαγή
Η gen z είναι μια καλά ενημερωμένη γενιά και ξέρει τι δεν θέλει. Έχει απαιτήσεις και οργανώνει ισχυρά κινήματα, που κάνουν τη φωνή της να ακουστεί. Ωστόσο, δεν ξέρει πώς να αλλάξει αυτό που δεν της αρέσει. Ως εκ τούτου, σε πολλές περιπτώσεις εναποθέτει τις ελπίδες της σε καπιταλιστικούς θεσμούς, οι οποίοι αποτελούν την άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος που προσπαθούν να καταπολεμήσουν – και στην πραγματικότητα, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι ακόμη πιο συντηρητικοί και καταπιεστικοί.
Για παράδειγμα στο Νεπάλ, μετά την ανατροπή της κυβέρνησης, ήταν οι ίδιοι οι νέοι αυτοί που πρότειναν μέσω του «Discord» (ψηφιακή πλατφόρμα συζήτησης) ποια θα έπρεπε να είναι η προσωρινή πρωθυπουργός (κάτι που από μόνο του είναι αρκετά εντυπωσιακό). Τελικά επέλεξαν μια πρώην δικαστικό που υποστήριζε το κίνημα, αλλά δεν είχε καμία αντίληψη ή επιθυμία να αλλάξει οτιδήποτε.
Στη Μαδαγασκάρη, οι διαμαρτυρίες τερματίστηκαν με στρατιωτικό πραξικόπημα, αφού ο πρόεδρος εγκατέλειψε τη χώρα υπό την πίεση του κινήματος. Πολλοί διαδηλωτές χαιρέτισαν την παρέμβαση του στρατού, θεωρώντας τον ως τον μόνο εναπομείναντα θεσμό ικανό να ανατρέψει το παλιό καθεστώς, δεδομένης της διαφθοράς που το χαρακτηρίζει.
Στο Μαρόκο, οι διαμαρτυρίες με επικεφαλής το χαλαρά οργανωμένο κίνημα νεολαίας Gen z 212 και με αιτήματα για βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών (υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση) θέσεις εργασίας για τους νέους, τέλος στη διαφθορά και περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη, τελικά έφτασαν να απευθύνονται στον βασιλιά! Παρά το γεγονός ότι ο βασιλιάς ανταποκρινόμενος στα αιτήματα του κινήματος, ανακοίνωσε ότι βάζει ψηλά στην προτεραιότητά του μέτρα στην κατεύθυνση της κοινωνικής μεταρρύθμισης, στην πραγματικότητα αυτές οι «προτεραιότητες» ήταν προτάσεις και όχι δεσμευτικά μέτρα, επομένως δεν προκάλεσαν καμιά αλλαγή στην κατάσταση της gen z.
Σε όλο τον πλανήτη, τα κινήματα της gen z αντιμετώπισαν σοβαρά εμπόδια, κρατική καταστολή, νομικές διώξεις κ.λπ. Σε ορισμένες χώρες, οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν τις αναταραχές ως πρόσχημα για να ενισχύσουν την καταστολή (παρουσία στελεχών του στρατού σε πολιτικούς ρόλους, περιοριστικοί νόμοι, αύξηση των μέτρων επιτήρησης) – κάτι που μπορεί τελικά να ανατρέψει τα αρχικά κέρδη του κινήματος. Μπορεί ακόμη και να διευκολύνει την άνοδο στην εξουσία ακροδεξιών δυνάμεων, ή δυνάμεων που υποστηρίζονται από και υπηρετούν τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις.
Η gen z και η Αριστερά διεθνώς
Όσο αυτά τα κινήματα δεν οργανώνονται με στόχο τη δημιουργία νέων πολιτικών σχηματισμών που να εκπροσωπούν τα συμφέροντά τους και τα ριζοσπαστικά τους αιτήματα ενάντια στο σύστημα, και τα οποία ταυτόχρονα να βρίσκονται υπό τον δημοκρατικό τους έλεγχο, όλα τα κέρδη τους θα είναι προσωρινά ή επιφανειακά.
Η Αριστερά διεθνώς έχει μεγάλη ευθύνη απέναντι σε αυτά τα κινήματα. Η gen z έχει αποδείξει ότι είναι οργισμένη και έτοιμη να αγωνιστεί. Στη γενιά αυτή ανήκουν οι σημερινοί και μελλοντικοί εργαζόμενοι, επομένως τα κινήματά τους έχουν μεγάλη σημασία, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, να ακούγονται, να προσεγγίζονται και να υποστηρίζονται από τις δυνάμεις της Αριστεράς. Αυτό όμως έρχεται σε σύγκρουση με αυτό που χαρακτηρίζει τη μεγάλη πλειοψηφία των κομμάτων της, παλιών και νέων, διεθνώς: το μεγαλύτερο τμήμα αυτών των κομμάτων έχει υποκύψει στον καπιταλισμό και στις «δυνάμεις της αγοράς», και όταν βρίσκονται στην εξουσία υπηρετούν την άρχουσα τάξη.
Φυσικά υπάρχουν κομμάτια της Αριστεράς, νέα και ριζοσπαστικά, που αντιλαμβάνονται τις αλλαγές στον κόσμο και εξελίσσονται, ως εκ τούτου μπορούν να δουν τη σημασία των κινητοποιήσεων της gen z. Τα κομμάτια αυτά έχουν καθήκον να παρέμβουν και να συμμετάσχουν στα κινήματα της gen z -όχι να οργανώσουν το κίνημα αντί για τη νεολαία, αλλά μαζί με αυτή- σε μια προσπάθεια να χτίσουν νέα μαζικά αριστερά κόμματα, που θα αμφισβητήσουν το σύστημα και θα αγωνιστούν για μια εναλλακτική κοινωνία. Διότι, τελικά, η gen z είναι η ελπίδα για ένα διαφορετικό μέλλον, για μια καλύτερη κοινωνία, δημοκρατική και σοσιαλιστική.
